Jan Taat
De Verenigde Naties publiceerden 20 januari jongstleden het rapport Global Water Bankruptcy. (1) Ondanks de intrigerende titel is er in de pers nauwelijks aandacht besteed aan het rapport. De cijfers zijn schokkend en de oplossing is niet eenvoudig. Pleisters plakken helpt niet meer, een radicaal andere aanpak is nodig. Die aanpak moet rechtvaardig zijn, waarbij de zwakste schouders niet de grootste lasten dragen. De tijden zijn echter niet gunstig.
De VN hebben in 2015 zeventien duurzame 'ontwikkelingsdoelstellingen' vastgesteld als mondiale agenda tot 2030. (2) Nummer zes is; schoon water en sanitair (wasgelegenheden en toiletten) voor iedereen. De VN erkennen nu dat die doelstelling onhaalbaar is voor 2030. Ongeveer 2,2 miljard mensen hebben geen veilig en beheerd drinkwater, aan 3,5 miljard mensen ontbreken veilige sanitaire voorzieningen en ongeveer 4 miljard mensen lijden minstens een maand per jaar aan waterschaarste. Driekwart van de wereldbevolking leeft in landen met een onzekere of kritieke watervoorziening. De gevaren door falende watervoorziening zijn eerder gewoon geworden dan incidenteel.
Om het begrip waterbankroet te begrijpen, moeten we naar 'de boekhouding' van water kijken. Dat gaat meestal per stroomgebied van een rivier, maar kan ook per land of regio. Aan de inkomstenkant staan de neerslag (regen, sneeuw), instroom van rivieren en aan de uitgavenkant: verdamping, grondwater en oppervlaktewater winning en uitstroom. Dan zijn er ook appeltjes voor de dorst, zoals grondwatervoorraden, meren, gletsjers en wetlands (drassige gebieden).
Stress ontstaat bij (tijdelijk) meer gebruik dan er binnenkomt. Dat kan leiden tot een crisis als water onvoldoende bereikbaar is. Oplossingen liggen vaak in extra pompen, leidingen, zuiveringsinstallaties en dergelijke. Zolang voldoende water in de voorraden zit, zijn dit tijdelijke problemen. Bij langdurig te veel watergebruik, raken de zoetwatervoorraden op: het grondwaterpeil daalt en kan niet meer worden gewonnen, meren raken leeg, gletsjers smelten en 'wetlands' drogen uit. Daarnaast raken voorraden onbruikbaar door vervuiling. Deze situatie is niet binnen afzienbare tijd op te lossen.
Er is sprake van een bankroet. Volgens de VN treedt op mondiale schaal het waterbankroet op.
Ondertussen doet Myrthe Leijnse van de Universiteit Utrecht onderzoek naar waterschaarste. (3) Haar onderzoek beantwoordt twee vragen: waar treedt waterschaarste op en waarom. Als er gezamenlijke oorzaken zijn, kunnen beleidsmakers wellicht gezamenlijke oplossingen vinden. Het resultaat zijn 21 locaties ('hotspots') verspreid over de gehele wereld met uitzondering van de Noord- en Zuidpool.
De locaties zijn vervolgens ingedeeld in clusters met gelijksoortige hoofdoorzaken: watergebruik door landbouw, klimaatverandering , bodemdaling, bevolkingsgroei, geringe beschikbaarheid grond, oppervlaktewater (vanwege vervuiling), productie van rijst voor export en geringe natuurlijke neerslag.
Het is dus niet zo dat er één duidelijke oorzaak is, zoals bijvoorbeeld klimaatverandering. Wel is het zo dat landbouw wereldwijd 70 procent van het water verbruikt. Water, voedsel en inkomen hangen nauw samen. Het VN-rapport constateert ook dat het aantal conflicten door waterschaarste toeneemt.
Bij een bankroet is in tegenstelling tot een crisis een volledig nieuwe start nodig. Schulden moeten eerlijk vereffend worden en vervolgens een plan gemaakt voor een duurzamere oplossing.
Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Beperking van waterverbruik voor landbouw bijvoorbeeld, heeft gevolgen voor kleine boeren. Duurzame en klimaatbestendige landbouw ligt voor de hand, maar brengt zeker in het begin kosten met zich mee. In het algemeen komen de lasten makkelijker te liggen bij de kleine verbruikers, inheemse bevolking, minderheden, mensen in krottenwijken en jongeren dan bij de sterkere spelers zoals multinationals, rijke en machtige elites en bedrijven. Daarmee is het bankroet ook een zaak van rechtvaardigheid en veiligheid.
Volgens de VN bepaalt de manier waarop de autoriteiten met het bankroet omgaan de sociale samenhang, de politieke stabiliteit en vrede in een gebied. De VN zien in de oplossing van het waterprobleem een kans om tot samenwerking te komen in de huidige gefragmenteerde wereld. Op weg naar 2030 ontwikkelen de VN een nieuwe wateragenda via conferenties in 2026 en 2028.
De eerder genoemde duurzame ontwikkelingsdoelstellingen van de VN ontvingen destijds kritiek, omdat tegenstellingen tussen sociaaleconomische ontwikkeling én milieubescherming verbloemd werden. Dat gaat uiteindelijk ten koste van het milieu. Het falen van de huidige doelstellingen zou een les moeten zijn voor de komende nieuwe aanpak.
Ondertussen zagen de Verenigde Staten aan de poten van de VN en nemen de oligarchen steeds meer de macht over. Dat leidt tot 'deals’ in de trant van 'wij helpen met jullie waterprobleem als jullie ons grondstoffen laten delven'. De Verenigde Staten hebben zich teruggetrokken uit het klimaatschadefonds van de VN dat een rol zou kunnen spelen in de oplossing van waterbankroet.
Het lijkt logisch dat ontwikkelingssamenwerking een bijdrage zou kunnen leveren. Na alle bezuinigingen proberen ook ontwikkelingsorganisaties zich opnieuw uit te vinden. (4). De nieuwe stroming ziet ontwikkelingssamenwerking als een strategische investering in gedeelde belangen. Daarmee zitten ze op één lijn met het kabinet Jetten dat het budget weer wil verhogen: voor goede kansen van het bedrijfsleven in opkomende markten, grondoorzaken wegnemen van gedwongen migratie en veiligheid en 'stabiliteit' in het belang van iedereen. Goed voor landen die Nederland wat te bieden hebben, maar 'fragiele' landen met waterbankroet vallen makkelijk buiten de boot.
Het internationale vakverbond (IVV) neemt deel aan het overleg over een duurzame ontwikkelingsdoelstelling 'nummer zes'. (5) De vakbeweging roept op tot publieke investeringen in duurzame watervoorziening. Dat levert klimaatvriendelijke werkgelegenheid op. Dit in tegenstelling tot overheden die bedrijven ondersteunen bij het maken van winst met niet-duurzaam waterverbruik.
Water is een gemeenschappelijke grondstof, dat hoort in de publiek beheerde 'commons';. Werkers vinden volksgezondheid en toegang tot water en sanitair belangrijker dan winst.
(1) United Nations University Institute for Water, Environment and Health, Global Water Bankruptcy - Living Beyond our Hydrological Means in the Post-Crisis Era, 20 januari 2026, unu.edu.
(2) Duurzameontwikkelingsdoelstellingen - Wikipedia.
(3) Myrthe Leijnse, New Study: 21 Global Water Scarcity Hotspots Identified, Classified into 7 Hotspot 'Clusters' with Shared Water Challenges, 25 april 2024 - nationalgeographic.org
(4) Marc Broere en Ellen Mangnus, Het verlichte eigenbelang. 4 februari 2026, De Groene Amsterdammer.
(5) ITUC, HLPF 2023: Access to water and sanitation is a human right, 2 juni 2023 - ituc- csi.org.
