Guido van Leemput
De oorlog in Oekraïne is dik vier jaar oud en het einde is niet in zicht. Wat zijn de verwachtingen voor de komende tijd? Al voor zijn verkiezing tot president beloofde Trump de oorlog in Oekraïne in zeer korte tijd te beëindigen. Dat is niet gebeurd. Wel is er druk uitgeoefend op de oorlogvoerende partijen Rusland en Oekraïne om ermee te stoppen. Tot op dit moment is ook dat niet gebeurd.
Er is mij eind maart jongstleden door de groep Stop de Oorlog Amsterdam gevraagd enkele scenario’s te schetsen van de komende jaren. Voorspellingen zijn riskant. Zo zijn om voor de rest van het jaar de oorlog in Oekraïne enigszins te kunnen bepalen twee 'externe ontwikkelingen' cruciaal: een lang aanslepende 'Iran oorlog' en de Amerikaanse parlementsverkiezingen (3 november aanstaande). Hier een schets van drie mogelijke scenario's.
Staakt-het-vuren in de zomer van 2026.
Nog voor de oorlog in het Midden-Oosten begon, waren er drie rondes van directe onderhandelingen tussen Rusland, de Verenigde Staten (VS) en Oekraïne. Op tal van onderwerpen waren vorderingen gemaakt. Daarover zou begin maart verder worden gepraat. Maar als gevolg van de oorlog rond Iran zijn de driehoeks-onderhandelingen uitgesteld.
Al in februari liet de Oekraïense delegatie weten dat president Trump in juni het plan had een akkoord te sluiten. Dat tijdstip zou - niet verrassend - in het voordeel van de Amerikaanse president zijn. Hij kan dan de parlementsverkiezingen ingaan met reclame voor een vredesakkoord. Dat voordeel kan waarschijnlijk ook nog gelden als het wat later in de zomer tot een staakt-het-vuren zou komen.
In het weekend van 21/22 maart hebben de VS en Oekraïne opnieuw onderling gesproken. Rusland was daar niet bij betrokken. De Oekraïense president wil een snel einde aan de oorlog en heeft de VS een duidelijk tijdsschema gevraagd.
Centraal twistpunt lijkt de geografische grens van een vredesakkoord. Oekraïne wil de huidige contract- of frontlijn. Rusland wil de hele Donbas regio krijgen en moet dan nog een aantal vierkante kilometers veroveren. Poetin is kort geleden een offensief begonnen met de bedoeling de provincie Donetsk te veroveren. Daarvoor moeten sterk verdedigde steden worden veroverd. Het verloop van dit offensief zal de onderhandelingen over een nieuwe bestandslijn uiteraard beïnvloeden. Afhankelijk daarvan en ook van de verder toenemende uitputting van beide landen, wordt een staakt-het-vuren overeengekomen. Zo’n overeenkomst is minimaal, maar wel cruciaal voor het stoppen van het geweld. Het zegt echter weinig over toekomstige vrede en veiligheid tussen de oorlogvoerende landen of de rest van Europa.
De oorlog gaat voort tot eind 2026.
Als gevolg van de oorlog in het Midden-Oosten wacht Rusland de ontwikkelingen op de energiemarkt af. De oplopende prijzen voor energie, voedsel en industrieproducten zijn relatief in Russisch voordeel en zeker in Oekraïens nadeel. Dat levert Rusland geld in het laatje én een afbrokkelend sanctiebeleid. Oekraïne daarentegen heeft bijvoorbeeld te maken met een kostbare oogst als gevolg van hoge kunstmestprijzen.
Daarnaast wacht Rusland ook de crisis in de Westerse verhoudingen af. De VS waarmee een plan bestaat om een aparte handelsovereenkomst te sluiten, kunnen in de ogen van Rusland wel even wachten om zo de eisen wat te kunnen verscherpen.
De landen van de Europese Unie (EU) komen in het voorjaar en de zomer tot een breed besef dat slechts een staakt-het-vuren of vredesovereenkomst mogelijkheden biedt om tot een effectief beleid te komen. Dat betekent ook het begin van de EU onderhandelingen met Rusland. Tegelijkertijd wil de EU het land Oekraïne verankeren in de Europese invloedssfeer en wapens en begrotingstekorten van Oekraïne financieren. Deze situatie van oplopende spanningen in de NAVO en uitputting van Oekraïne zal tekenend zijn voor de militair-politieke situatie tot de uitslag van de 'midterm' Amerikaanse verkiezingen bekend is.
De oorlog gaat na de Amerikaanse verkiezingen enige tijd door.
Als die verkiezingen van 3 november een duidelijke nederlaag voor de Republikeinen opleveren én de interne situatie in de VS stabiel blijft, dus zonder zonder verzet van Trumps regering tegen de uitslag, ja dan is de macht van Trump gekortwiekt.
Dat betekent waarschijnlijk dat de Europese NAVO-landen hopen op herstel van gestabiliseerde verhoudingen ín de NAVO. Afhankelijk van de situatie op het slagveld kan dit betekenen dat de NAVO-landen gezamenlijk onderhandelingen met Rusland moet aangaan over de beëindiging van de oorlog.
Als de Republikeinen de verkiezingen winnen, dan krijgt het beleid van Trump (inclusief de aanvalsoorlog zoals op Iran) steun van de twee Kamers in het parlement. Dan kan Trump verder werken aan ‘gunstige deals’. Dat betekent in de eerste plaats een lucratief contract met Rusland en pressie op Oekraïne om zo'n beetje iedere overeenkomst te aanvaarden die de situatie op het slagveld afdwingt. Europa moet daar in mee en de defensieuitgaven wijden aan de Amerikaanse wapenindustrie.
Dit zijn drie mogelijkheden van de meerdere varianten die te bedenken zijn. Het eerste scenario had ik een serieuze kans gegeven als de oorlog in het Midden-Oosten niet was uitgebroken. Dat scenario is nog steeds mogelijk, wanneer de oorlog in Iran spoedig stopt en de olie-uitvoer snel op gang komt.
In alle gevallen is een actieve krachtsinspanning nodig om door middel van diplomatie een einde aan deze oorlog te maken. Diezelfde krachtsinspanning moet leiden tot aanvullende onderhandelingen over een vermindering van de wapenwedloop en de spanningen in Europa. Maar dat is iets voor 2027. Als het er ooit van komt.
Omdat de totale wereldeconomie wordt geraakt door deze oorlogen, zal ook de gehele weldenkende maatschappelijke beweging - inclusief de vakbeweging - zich actief moeten inzetten tegen oorlog en dus ook tegen Poetins imperialisme. Ook wanneer andere scenario’s praktijk worden.
