Solidariteit - Commentaar 460 - 22 mei 2022

Theun de Vries, weggestopt

Harry Peer

Al van jongs af aan ben ik een verwoed lezer. Soms stap ik de bibliotheek binnen, waarbij ik van tevoren al weet welk boek ik wil lenen. Vaak laat ik me spontaan verrassen met wat de boekenplank te bieden heeft. Bij een bezoek aan de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA) aan de Oosterdokskade, begin februari dit jaar, treft mijn oog de kast met auteurs van wie de achternaam met een V of een W begint. Het valt niet over het hoofd te zien: de glimmende ruggen van zes keer Schilderslief van Simone van der Vlugt, zeven stuks van Salomons oordeel van Robert Vuijsje, acht van Ferrara van Bert Wagendorp, vijf van De scherven van het geluk van Levi Weemoedt en acht maal Een dame in Kislovodsk van Pieter Waterdrinker.

Theun de Vries is met één exemplaar van Het motet voor de kardinaal helemaal weggedrukt. Ik blader de boeken eens door en heb de indruk dat het boek van Theun de Vries door meer handen is gegaan en gelezen dan de exemplaren van alle andere genoemde boeken bij elkaar. Een aantal daarvan is volgens mij nog nooit uitgeleend, maar goed, ik kan me vergissen.
Wat is hier aan de hand, vraag ik me af, wat zegt dit over het aankoopbeleid van de OBA en de uitstalling van boeken? Is Theun de Vries zo populair dat zijn romans en andere publicaties zijn uitgeleend? Of is de in 2005 op 97-jarige leeftijd overleden De Vries, bekend en gelauwerd (waaronder P.C. Hooftprijs, 1963) vanwege zijn sociale en historische romans, biografieën, essays, toneel- en hoorspelstukken, gedichten, enzovoort afgeschreven door de OBA?

Februaristaking 1941

Theun de Vries, een man van vele talenten. Hij beheerste het Russisch, bewerkte en vertaalde het aangrijpende Eén dag van Ivan Denisovitsj van Alexander Solzjenitsyn. Zijn verleden als communist en verzetsstrijder blijft hier rusten, maar niet zijn publicaties over de Tweede Wereldoorlog. Ik laat de ervaring uit de bibliotheek op me inwerken. Een paar dagen later ga ik het uitzoeken. Inmiddels ook de ontroerende, indrukwekkende tentoonstelling in het Verzetsmuseum bezocht over drie stakers - Gerrit Kraan, Joop IJsberg en Coba Veldman - die zich in februari 1941 verzetten tegen het wegvoeren van hun joodse medeburgers. Daarom kijk ik op de website van de OBA eerst naar verzetsliteratuur van Theun de Vries. De drie delen van Februari: roman uit het bezettingsjaar 1941 - respectievelijk De vreemde wet, De vogelvrijen en De Opstand, waarin elke dag van de maand wordt gevolgd - zijn verbannen naar het magazijn. Hoe je ''Februari'' ook literair of historisch beoordeelt, ooit werd het in ieder geval veel gelezen, ik blijf het vreemd vinden dat in de stad van de Februaristaking dit driedelige boek niet gewoon van de boekenplank in de bibliotheek te halen is. Iemand die het niet kent, zou het toevallig moeten kunnen aantreffen, erdoor geboeid raken, beseffen wat de oorlog voor velen heeft betekend en er met anderen over discussiëren.

Verder gekeken naar zijn andere publicaties over de Tweede Wereldoorlog, Wieken tegen de tralies. Verzamelde verhalen over onderdrukking en verzet (1940/45). Eveneens naar de kelder verdwenen. Net als W.A.-man en De ontsnapping. Vergeefs zoek ik naar Doodskoppen en kaalkoppen. Vijf verhalen uit een doorgangskamp.
In mijn boekenkast staat een gesigneerd exemplaar van Het meisje met het rode haar, gedateerd 19 september 1981. Ik zie me nog in de rij staan voor de communistische boekhandel Pegasus in de Leidsestraat in Amsterdam en een praatje maken met Theun de Vries. Is dit befaamde boek gewoon beschikbaar in de OBA? Gelukkig wel. Met de verfilming ervan is Hannie Schaft bij het grote publiek bekend en gerespecteerd geworden als een inspirerende verzetsvrouw. In de nacht van vier op vijf mei 1987 nam Theun de Vries in de Nieuwe Kerk in Amsterdam de Verzetsprijs van de Stichting Kunstenaarsverzet 1942-1945 in ontvangst. Het bekende veel voor hem.

Ketters

We breiden de zoektocht uit naar meer boeken van Theun de Vries, het magistrale Ketters: veertien eeuwen ketterij, volksbeweging en kettergericht (Querido, 1982) waarvoor De Vries in 1979 aan de Rijksuniversiteit Groningen een eredoctoraat in de letteren is toegekend. Bij die gelegenheid wordt hij door zijn promotor E. H. Kossmann geprezen als een letterkundig kunstenaar die erin slaagt van literatuur geschiedenis en van geschiedenis literatuur te maken. Juni 1984 wordt Ketters bekroond met de Henriette Roland Holstprijs. Het is niet te geloven. Dit briljante werk staat niet in een boekenkast van de grootste bibliotheek van ons land. De lezer zal het magazijn moeten raadplegen. Maar we treffen het, de echte belangstellende kan nog uitwijken naar een buurtbibliotheek, in Buitenveldert.

Wat verder speurwerk levert op dat het oeuvre van Theun de Vries (voor zover aanwezig) opgeslagen, weggestopt, is in het magazijn van de OBA. Degene die bewust op zoek is naar bijvoorbeeld het vroeger door middelbare scholieren veel gelezen Het geslacht Wiarda (Noorderzon, Stiefmoeder Aarde, Het rad der fortuin) of het beroemde meer dan duizend bladzijden tellende 1848 moeten het reserveren. Uiteenlopende andere romans zijn eveneens niet direct voorhanden. Ik noem: De vrijheid gaat in t rood gekleed; Marx de heersende machten; Rutger Jan Schimmelpenninck: republikein zonder republiek; Baron: de wonderbaarlijke Michel Baron, zijn leermeester Molière en de praalzieke Zonnekoning; Het hoofd van Haydn. Reservering van een boek kost een euro. Een bonus voor de bieb. Wat niet in de OBA ligt, kan de speurder met wat geluk elders in een buurtbibliotheek aantreffen.

Lofprijzingen

Historicus Jan van Galen schrijft in zijn biografie deel 1 Theun de Vries. Een schrijversleven 1907-1945: Theun de Vries was een maatschappelijk en politiek bewust kunstenaar, die zeer betrokken was bij de grote vraagstukken van de twintigste eeuw. Zijn levensverhaal valt er in jaren nagenoeg mee samen. De geschiedenis van die eeuw heeft richting gegeven aan een schrijverschap, dat getuigt van geloof in een groeiende humaniteit in de geschiedenis.

Zonder iets tekort te willen doen aan schrijvers van wie sommige boeken in tienvoud in de kast van de OBA liggen, daar zou wat op bespaard en ruimte gecreëerd kunnen worden voor auteurs als Theun de Vries. Geert Mak prijst De Vries aan in Jos Perry, in Revolte is leven. Biografie van Theun de Vries (1907-2005):

Theun de Vries is een Nederlandse auteur van internationale allure, altijd een buitenbeentje, jarenlang enigszins buitengesloten, maar tegelijk een fenomeen in het literaire landschap waar niemand omheen kan.

Literatuur:
* Daan Cartens en Muriël Steegstra (red.), Vervolg je weg en laat de lui maar dazen! Theun de Vries. Getuige van een eeuw, Schrijversprentenboek 49, Querido, Amsterdam; Letterkundig Museum, Den Haag 2003.
* Voor een uitgebreider profiel van Theun de Vries, zie: Harry Peer, Levende geschiedenis. Nog steeds te veel verborgen Solidariteit, papieren versie, nummer 116, december 2003 Levende geschiedenis.

S symbool
Stempel Solidariteit blijft