Solidariteit - Commentaar 463 - 3 juli 2022

Veertig jaar (3)

Rob Lubbersen

De belangrijkste gebeurtenis voor mij in 1982 was de geboorte van mijn dochter Susan. Die is nu dus ook al veertig en moeder van twee bloedjes van dochters. Toen Susan geboren werd, studeerde ik nog Geschiedenis in Amsterdam. Ik was actief in de Internationale Kommunisten Bond (IKB), Nederlandse afdeling van de trotskistische Vierde Internationale. Naast ouderschap en studie was ik druk doende met de wereldrevolutie. Als ik 's avonds op weg naar een vergadering door de stad fietste, tussen de eindeloze huizenblokken met verlichte ramen, dan bedacht ik wel eens dat het nog niet zou meevallen al die mensen achter die ramen voor die wereldrevolutie warm te maken. De volhouder wint? Begint het leven bij veertig?

En nu bestaat Solidariteit veertig jaar. Eerst bestond het als papieren blad, later op internet. Een blad gericht op de bevordering van een strijdbare en democratische vakbeweging. Vanaf het begin was ik abonnee. Later ook redacteur. En nu ligt de vraag voor of dat wat heeft uitgemaakt. Heeft de vakbeweging nog de potentie tot positieve maatschappijverandering? Is anno 2022 een strijdbare vakbeweging een mogelijkheid of een illusie? De viering van ons veertig jarig bestaan in oktober van dit jaar zal in het teken staan van een poging die vraag te beantwoorden.
Graag wil ik enige overwegingen aan de discussie over die vraag bijdragen. Uit de losse pols, dus grof.

Eb

Om te beginnen wil ik memoreren dat in 1982 zich een eb aankondigde in de klassenstrijd wereldwijd. Na de wilde jaren zestig en zeventig was er onmiskenbaar een 'rustiger' periode aangebroken. In Nederland werd weliswaar Solidariteit opgericht, in Polen werd Solidariteit (Solidarnosc) verboden. Engeland en Argentinië begonnen een oorlog om de Falklands. In El Salvador werden vier progressieve Nederlandse journalisten vermoord. In de Libanese kampen Sabra en Shatila werden onder het toeziend oog van Israël door Falangisten zo'n drieduizend Palestijnen afgeslacht. Bouterse pleegde zijn decembermoorden.

In Nederland werd Ajax voor de twintigste keer landskampioen, maar werd Lubbers premier voor een CDA-VVD-kabinet ondanks een verkiezingsoverwinning van de PvdA van Den Uyl. Sociaaleconomisch was er stagnatie met een inflatie van maar liefst 6 procent. Maar 1982 stond sociaal vooral in het teken het Akkoord van Wassenaar, het Akkoord van Kok en Van Veen, het Akkoord van Werknemers en Werkgevers, het Akkoord van Arbeidstijdverkorting voor Loonmatiging. Het betekende het einde van een periode van sociale strijd voor onder andere automatische prijscompensatie en meer zeggenschap voor arbeiders in de bedrijven. Een lange periode van verminderde sociale strijd, klassenvrede en afnemend vakbondsactivisme brak aan.

Oorzaken?

Wat zijn de mogelijk diepere oorzaken van deze in mijn ogen sociale verstilling en afkalving van het perspectief van een andere, betere, rechtvaardiger maatschappij? Ik noem er vier.
1. Hogere inkomens en consumentisme.
2. Vermaaksindustrie en vakanties.
3. Veranderde arbeidsorganisatie in teams.
4. Val van de Sovjet Unie als alternatief.

Vanaf 1980 is het besteedbare inkomen nauwelijks gestegen. De koopkracht is ongeveer gelijk gebleven. Maar in de periode daarvoor is het levenspeil enorm gestegen. En daar kon decennia op worden geteerd. Het begon al snel na de Tweede Wereldoorlog in 1945. Allerlei voorzieningen voor zieken, werklozen en ouderen brachten bestaanszekerheid. Niemand hoefde meer honger te lijden. Dat haalde flink wat druk van de ketel. Aanvankelijk stegen de arbeidslonen nauwelijks als gevolg van een geleide loonpolitiek, maar vanaf 1960 was de beer los. In de daaropvolgende twintig jaar stegen de lonen en salarissen met tientallen procenten. De grootste inkomensstijging uit de geschiedenis werd een feit. Allerhande luxeproducten kwamen binnen het bereik van arbeiders en ambtenaren. Brommers, platenspelers, wasmachines, auto's, tv's. En er kwam meer tijd om daarmee 'te spelen': het aantal vakantiedagen werd uitgebreid en er kwam een vrije zaterdag. Hoewel de verschillen tussen de echte rijken en de minder rijken steeds groter werden, werden die minder 'gevoeld'.

Vermaak en teamwork

Meer geld en meer vrije tijd, daar wisten slimme ondernemers wel raad mee. Er werd een amusementsindustrie uit de grond gestampt waar miljarden mee gemoeid waren. Op de tv gingen we van één naar honderd kanalen. Pretparken her en der. Verre reizen, waarheen u maar wilt. Festivals, rondes, toernooien. Beat, biertje, stickie. Brood en spelen op ongekende schaal. Tsja, en dan wordt het toch wel wat lastiger om eens een goed boek te lezen, je te verdiepen in vervelende wereldproblemen, of zelfs je maar druk te maken in je vakbond over je werk, je beloning of je arbeidsomstandigheden.

Misschien was er ook wel minder reden om je druk te maken in een vakbond over je werk. Je loon was ruim voldoende voor een fatsoenlijk levensonderhoud, je vakanties lang genoeg voor lekker luieren of spannend avonturieren en je arbeidsomstandigheden waren er ook al op vooruit gegaan. Althans, qua comfort, hygiëne, netheid .... meestal.
Hans Boot heeft in een interne discussiebijdrage gewezen op stress, overbelasting, personeelstekort in publieke sectoren als onderwijs en zorg. Maar hij wees ook op een veranderde organisatie van de arbeid, met een bedrijfscultuur met een zekere vrijheid van handelen en initiatief, die tot intellectuele tevredenheid kan leiden en zo voert naar een ideologische systeemvriendelijkheid. Samen in een team voor het bedrijfsresultaat! In het verlengde daarvan werpt hij de vraag op of de vakbeweging inmiddels zo'n deel van de besturing van het maatschappelijk systeem is geworden dat elk spoortje van tegengas verschrompelt. En is door de opdeling van de totale productie in een keten van meerdere landen niet sowieso de mogelijkheid tot invloed en controle door een lokale 'vak'organisatie ingeperkt?

Een alternatief?

Tegelijkertijd keerde het tij in de wereldpolitiek. De revoluties in China, Cuba, Vietnam en Nicaragua verloren hun aantrekkingskracht. En het moederland van alle revoluties, de Sovjet-Unie, viel uit elkaar. Een antikapitalistische mogendheid ging ten onder. Nu was de Sovjet-Unie al eerder onder Stalin nou niet bepaald een wenkend perspectief en nauwelijks nog een wenselijk alternatief, maar met de val van de muur in 1989 verdween het helemaal van de kaart. Terwijl in de westerse wereld de sociaaldemocraten met Blair en Kok het neoliberalisme in de armen sloten en zo de laatste verwachtingen op het gebied van verandering verkochten. Voor mensen die zich wilden inzetten voor een betere wereld werd het uitzicht flink verduisterd. Onverschilligheid lag op de loer.

We zitten er mooi mee. Minuscule radicaal linkse groepjes en een afkalvende vakbeweging in een tijd van existentiële crises. Opwarming van het klimaat, honderd miljoen vluchtelingen, oorlogen, groeiend rechts radicalisme. Wordt het nog wat of gaan we naar de kloten? Kan de vakbeweging nog een positieve rol spelen? Is een strijdbare vakbeweging nog een mogelijkheid of al een illusie? Begint het leven voor Solidariteit bij veertig? Wint de volhouder? Of niet?

S symbool
Stempel Solidariteit blijft