welkom
extra
Solidariteit

Pensioenen en arbeidsmarkt

FNV-leiding onzichtbaar op het pensioenfront

Sjarrel Massop

Helaas gaat de leiding van de FNV niet meer met de leden in discussie over de pensioenen. Dat plaatst de sectorraad senioren voor een lastig parket. De leden van de grootste sector van de FNV zijn van mening dat het inkomen van ouderen de hoogste prioriteit vereist, maar al hun initiatieven worden door de vakbondsleiding gedwarsboomd of genegeerd. Dat leidt tot een grote spanning tussen het bestuur van de sectorraad en het dagelijks bestuur van de FNV.

De problemen zijn begonnen met de indexatie van de pensioenen. Een jaar geleden zijn er rond de uitwerking van het pensioenakkoord twee moties ingediend door het Ledenparlement die overgenomen zijn door de onderhandelaars. Ze gingen over de versnelde invoering van het nieuwe stelsel en de indexatie van de aanvullende pensioenen. Met de invoering van het nieuwe stelsel verdwijnt het beruchte financiële toetsingskader met de dekkingsgraden en wordt indexatie mogelijk. Dit gaat niet ten koste van de toekomstige pensioenen voor de jongeren. De sectorraad heeft inmiddels een werkgroep indexatie nu (WIN) ingesteld die al meer dan een half jaar probeert door de tegenwerking van de vakbondsleiding heen te komen.

Twee eisen

Het is hard nodig dat de vakbeweging zich weer laat zien op het pensioenfront. Het is immers duidelijk dat het pensioenakkoord geen succes wordt en dat we na de uitwerking door minister Koolmees met grote problemen komen te zitten. Al genoemd zijn de indexatie en de rekenrente.

Brandende lampjes spellen Nooit Meer Onzichtbaar
NH Nieuws, 9-02-2021

Maar er is meer, bijvoorbeeld de problematiek van de arbeidsmarkt die voor de leiding van vakbeweging een prioriteit is. FNV-voorzitter Tuur Elzinga heeft namelijk de wens uitgesproken om er één miljoen vaste banen bij te krijgen. Hij wil de doorgeschoten flex aanpakken. Een goed plan, maar kijken we naar het pensioenakkoord slaat hij de plank volledig mis. Bij de aanloop naar dat akkoord waren er twee belangrijke vraagstukken die met de arbeidsmarkt te maken hebben. Ten eerste de arbeidsdeelname, ten tweede de veranderingen in de arbeid.

Arbeidsdeelname

De bevriezing van de AOW leeftijd op 66 jaar kende een verkeerde aanname, namelijk dat de vergrijzing en ontgroening van de bevolking ertoe zouden leiden dat zowel de AOW als de (aanvullende) pensioenen onbetaalbaar werden. De ontwikkelingen op de arbeidsmarkt zijn 'conjunctureel'. Dat wil zeggen dat er tekorten of overschotten zijn wanneer het goed of minder goed gaat met de economie. Structurele problemen zijn er wel, maar die werken omgekeerd aan wat gesuggereerd wordt.
Door technologische ontwikkelingen stijgt de arbeidsproductiviteit. Dat betekent dat er minder arbeid nodig is voor de handhaving van een productieniveau. Het effect van de stijgende arbeidsproductiviteit is groter dan het demografische effect van de stijgende leeftijd van de bevolking. Dat betekent dat langer doorwerken een tegengesteld effect bewerkstelligt. Dat is in de onderstaande grafiek van de arbeidsparticipatie te zien.

Grafiek arbeidsparticipatie
Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek

Stellen we de ideale bruto arbeidsparticipatie op 80 procent, dan is in alle gevallen te zien dat de arbeidsduur redelijk constant blijft op ongeveer 35 jaar. Bij de bruto arbeidsparticipatie gaat het niet om hoeveel mensen werken, maar dat ze werken. Dat kan dus ook deeltijdwerk zijn. Het meest opvallend is dat doorwerken op een hogere leeftijd leidt tot een latere deelname aan het arbeidsproces voor jongeren. Dat is een slecht gegeven voor hun pensioen. Doordat ouderen langer doorwerken, beginnen jongeren later met het betalen van pensioenpremies. Met het verloren gaan van de solidariteit tussen jong en oud door de individualisering van de pensioenen, kunnen jongeren de klos worden doordat ouderen langer doorwerken. De oplossing die de onderhandelaars gekozen hebben door eerder stoppen voor zwaar werk is dus een schijnoplossing. Er is tegenwoordig bijna niemand die meer dan 40 jaar aan het arbeidsproces deelneemt - zwaar werk, denk aan de verpleging, is ernstig aan een herdefiniëren toe.

Arbeidsverandering

De toenemende technologie is ook van kwalitatieve aard. Dit is wat wel genoemd wordt de standaardisatie of de degradatie van de arbeid. Waar het echter gaat om de terugdringing van de 'doorgeslagen flex', faalt de aanpak van de FNV-leiding.
Een eis in de pensioenstrijd was dat 'flexers' en zzp-ers toegang krijgen tot het pensioenstelsel. Maar de onderhandelaars zijn niet verder gekomen dan een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandig werkenden. Het probleem zit echt ergens anders.

Veel werk in productieprocessen is door mechanisering, automatisering en robotisering niet alleen in volume afgenomen, maar ook de vakbekwaamheid wordt meer en meer overgenomen door de machine. Zelfs het maken van machines gebeurt machinaal. Dat betekent dat mensen voor het arbeidsproces meer uitwisselbaar zijn geworden. Dat geldt niet alleen voor productiewerk, maar treedt ook op in de dienstverlening, de zorg en het onderwijs. Dat is de reden waarom de arbeid geflexibiliseerd kan worden. Als zodanig is dat nog niet zo'n probleem, hoewel de vervreemding van de arbeid versterkt wordt, maar de benadering van de vakbeweging leidt niet tot oplossing van het probleem. Werkgevers gaan akkoord met meer vaste banen in een krappe arbeidsmarkt, een arbeidsmarkt die al geweldig aan het krimpen is. Wanneer de volgende economische crises uitbreekt, zijn de 'flexers' geweldig de klos. In de corona crisis hebben we dat al gezien.

Herbezinning

Blijven hangen in de vastgelopen polderdiscussie zal de leiding van de vakbeweging opbreken. De arbeidsmarkt is erg aan het veranderen en dat zet zich door met een sterk effect op de kwaliteit van de arbeid. Dat geldt voor de arbeidsvoorwaarden, voor de arbeidsverhoudingen, voor de arbeidsomstandigheden en vooral voor de arbeidsinhoud. Daar ligt dus ook een relatie naar de pensioenen.

Het pensioenakkoord speelt daarop in alle opzichten niet op in. Met als dreigend gevolg dat het loslaten van de 'oude' collectieve verzekering voor een uitkering zal leiden tot aanzienlijke verslechteringen. De vakbeweging is ernstig toe aan een herbezinning en moet ook op de pensioenen fundamenteel in discussie blijven met de leden.

Het pensioenakkoord speelt daarop in alle opzichten niet op in. Met als dreigend gevolg dat het loslaten van de 'oude' collectieve verzekering voor een uitkering zal leiden tot aanzienlijke verslechteringen. De vakbeweging is ernstig toe aan een herbezinning en moet ook op de pensioenen fundamenteel in discussie blijven met de leden. S symbool