welkom
extra
Solidariteit

Leesgroep "Heropleving Karl Marx" - sleutelbegrippen en nieuwe interpretaties, deel 2

Het communisme

Sjarrel Massop

Marx richtte zich voornamelijk op de analyse van het economische, politieke en sociale systeem van het kapitalisme. In zijn kritiek ontkwam hij er niet aan over alternatieven na te denken. zoals het communisme of het socialisme. Daarbij zag hij direct de geweldige dynamiek die de kapitalisten en het kapitaal teweegbrachten. Marx wist dat het perspectief geen uitgewerkt nieuw systeem moest worden. Dat zou alleen maar opnieuw naar uitbuiting, onderdrukking, knechting en ondemocratische verhoudingen voeren. Hij koos voor de vrijheid.

De bijdrage van Marcello Musto aan het thema 'communisme' begint met een uitwerking van de 'kritische theorie'. 1

Kritische theorie

Affiche Marx est mort, mon oeil

Voor het nieuwe lezen van Marx is de kritische theorie over de politieke economie doorslaggevend. 2 Zijn werk richt zich als een kritiek op het kapitalisme in termen van sociale, wederzijdse afhankelijkheid bijvoorbeeld van kapitaal en arbeid. Dit in plaats van de traditionele marxistische benadering van een dialectiek tussen de veranderde historische krachten van en de specifieke relaties in de productie. Het hernieuwde lezen stelt dat de kapitalistische economische categorieën (zoals (de)centralisatie, commodificatie en accumulatie) behoren bij de samenleving waar ze uit voortkomen.

Hier een citaat van Marcello Musto (MM):

Marx was bovenal tegen het idee dat sociale verandering zou kunnen komen door een alles omvattend historisch model dat geïnspireerd zou zijn op dogmatische aannames. In zijn visie zouden de voorwaarden voor een revolutie niet van buiten kunnen komen.
Met andere woorden, het kapitalisme begrijpen en vervolgens bestrijden, is het fundamenteel doorgronden van de sociale (klassen)verhoudingen van een specifieke samenleving in een specifieke periode van de kapitalistische verhoudingen.

Economische wetmatigheid

MM: Eén van de meest aangenomen stellingen is dat alle ziekten van de samenleving zouden verdwijnen, zodra er een regering gevestigd zou zijn met absolute gelijkheid voor alle onderdanen.

Veel van de vroege socialisten zagen niet de verbinding tussen de ontwikkeling van het kapitalisme en het potentieel voor sociale vooruitgang van de werkende klasse. Een dergelijke vooruitgang hangt af van het vermogen van de arbeiders om zich de welvaart toe te eigenen die ze zelf voortbrengen in een nieuwe manier van produceren.
De begane fout is dus dat er te schematisch gedacht is hoe het systeem van kapitalistische productie om te vormen zou zijn naar een sociaal, communistisch, systeem.

MM: De absolute prioriteit van Marx was om de economische wetmatigheid bloot te leggen van de bewegingen in de moderne samenleving.
Zijn doel was een samenhangende kritiek te ontwikkelen op de kapitalistische wijze van produceren die het proletariaat zou dienen - het principieel revolutionaire subject in de omverwerping van het bestaande sociaaleconomische systeem. Om deze reden maakte hij duidelijk in het nawoord van de tweede uitgave van het eerste deel van Het Kapitaal (1873) dat hij geen belangstelling had voor het schrijven van kookrecepten over de toekomst.

Geen utopieën

MM: Over de Parijse commune van 1871 schreef Marx dat de werkende klasse geen wonderen van de commune verwachtte. Ze hebben geen kant en klare utopieën voor een decreet van het volk. Eerder moest de emancipatie van het proletariaat langs een periode van lange strijd, door een serie van historische processen, gaan; dit om de mensen en de omstandigheden te veranderen. Het punt was niet het realiseren van ideeën, maar om elementen vrij te maken voor een nieuwe samenleving, waarmee de oude instortende burgerlijke samenleving zelf bezwangerd is.

Nadenken over een nieuwe samenleving begint bij de analyse van de huidige, waarbij Marx de categorieën aanlevert waarop die analyse moet rusten: (de)centralisatie, commodificatie en accumulatie.
Een nauwkeurige studie van Marx' discussies over het communisme stelt ons in staat een onderscheid te maken tussen zijn eigen concepten en die van de regimes van de twintigste eeuw die, terwijl ze claimden in zijn naam te handelen, een serie van misdaden en gruwelijkheden hebben verricht.
Hier is geen verwijt, maar een constatering op zijn plaats. Het reëel bestaande socialisme en het communisme gingen en gaan uit van een te bereiken model. Dat ontneemt de mensen de vrijheid hun eigen samenleving vorm te geven.

Fantasieën

In de Duitse Ideologie formuleert Marx een perspectief 3, hoewel de discussie nog gaande is of dat van hem of van Friedrich Engels is.

MM: Waar in de kapitalistische samenleving, met haar arbeids(ver)deling elk mens een exclusieve omgeving heeft van activiteiten, is het in een communistische samenleving anders: de samenleving regelt de algemene productie en maakt het zo mogelijk om het ene ding vandaag te doen en het andere morgen, om s morgens te jagen, om te vissen in de middag, om vee te fokken in de avond, en kritiek te geven na het diner, precies zoals ik in gedachte had, zonder ooit een jager, visser, herder of criticaster te worden.
Marx confronteerde zijn lezers voor het eerst met een fundamenteel politiek thema, waarop hij later terug zou komen: de komst van het communisme als het einde van de klassentheorie. Want de revolutie zou het regeren van alle klassen afschaffen met het afschaffen van de klassen zelf, omdat het uitgevoerd moet worden door de klasse die niet langer als een klasse bestaat in een samenleving, die niet gekenmerkt wordt door een klassensamenleving.

MM: Marx' idee van de samenleving is de antithese van het totalitaire systeem dat zich voordeed, in zijn naam, in de twintigste eeuw. Zijn geschriften zijn waardevol voor het begrijpen, niet alleen hoe het kapitalisme werkt, maar ook van het falen van de socialistische experimenten tot aan vandaag.

Burgerlijke staat

MM: Marx stond erop dat de distributie van een algemene functie een routine zou worden die tot geen dominantie zou leiden. Dit zou zover als mogelijk het gevaar vermijden dat het uitoefenen van politieke verplichtingen een nieuwe dynamiek zou genereren van dominantie en knechting.

In het communisme, als tegenstelling, zouden de werkers moeten voorkomen dat de staat een obstakel wordt voor de volledige emancipatie. Het zal nodig zijn om de voor het merendeel repressieve organen van de oude regerende macht te amputeren.

Marx is een aanhanger van de fundamentele waarde van individuele vrijheid en 'zijn communisme' is radicaal anders dan het gelijktrekken van de klassen door zijn voorgangers of dat aangehangen werd door zijn navolgers. Marx is daarbij nooit van gedachten veranderd, zijn hele leven niet, en het is niet toevallig dat het eerste punt van zijn ontwerp voor de statuten van de Internationale Werklieden Associatie (de Eerste Internationale) luidt: De emancipatie van de werkende klasse moet bereikt worden door de werkende klasse zelf!

MM: Hij voegt eraan toe dat de strijd voor de emancipatie van de arbeidersklasse niet betekent een strijd voor privileges en monopolies, maar voor gelijke rechten en plichten.
Veel politieke partijen en regimes die ontwikkeld zijn in de naam van Marx gebruiken het concept van de dictatuur van het proletariaat op een instrumentele manier, waarmee ze zijn gedachten en beweging vervormen ver weg van de richting die hij voorstelde.

Hoe voorkomen we dat we dezelfde fout maken?


1 Thema: Communisme door Marcello Musto,'associate professor' sociologische theorie aan de York University (Toronto, Canada) zijdelings betrokken geweest bij het werk aan de MEGA2.
* Aanvullende literatuur;
www.marxists.org/nederlands/marx-engels/1845/duitse_ideologie/hoofd-index.htm hieronder vallen ook de stellingen over Feuerbach die afzonderlijk aangeboden zullen worden. (terug)
2 Boneveld, Werner, (2014) Critical Theory and the critique of political economy, Londen, Bloomsbury Academic. (terug)
3 Zie in de Duitse ideologie:
www.marxists.org/nederlands/marx-engels/1845/duitse_ideologie/index.htm onder het kopje Heersende klasse en heersende ideeën. (terug)
S symbool