Leesgroep "Heropleving Karl Marx" - sleutelbegrippen en nieuwe Interpretaties, deel 4

Het proletariaat 1

Sjarrel Massop

De wereld veranderen, een einde maken aan het kapitalisme? Mensen zullen het moeten doen, met hun verschillende belangen, posities en opvattingen. Het kapitalisme als systeem - sociaal, economisch en politiek is steeds minder in staat de bedreigingen voor de mensheid het hoofd te bieden. De noodzaak voor veranderen dient zich steeds meer aan. Wie gaat het doen, wie trekt de kar? Het spreekt voor zich dat dit de mensen zullen zijn die het meest te lijden hebben onder de nukken en grillen van het barbaarse kapitalisme. Dat is de werkende klasse of zoals Karl Marx het noemde het proletariaat.

In dit deel 5 worden citaten, gevolgd door een toelichting, ontleend aan het werk van Marcel van der Linden (MvdL). 2

Revolutionair subject

MvdL - Toen hij midden twintig was, kwam Karl Marx tot de conclusie dat het proletariaat de enige sociale kracht was die in staat zou zijn het kapitalisme om te vormen. Het proletariaat is de alomvattende antithese [tegenstelling] voor de bestaande samenleving, die het complete verlies van de mens betekent, het proletariaat kan zich overwinnen en daarmee de complete mensheid herwinnen.
Marx bevestigt dat de afschaffing van de burgerlijke samenleving de collectieve toe-eigening van alle productiekrachten vereist. Dit kan alleen geëffectueerd worden door een revolutie, waarbij aan de ene kant, de kracht van de vroegere wijze van produceren en de sociale organisatie omvergeworpen wordt, en aan de andere kant ontwikkelt zich een algemeen karakter van het proletariaat met zijn eigen energie.

In de actuele discussie rond de nieuwe interpretatie van Karl Marx staat de verhouding tussen subject en object centraal. In deel 7 wordt dit uitgewerkt, maar hier alvast een korte toelichting.
In het denken van Marx is het proletariaat het onderwerp, het subject (de handelende factor). Het kapitaal is object, het resultaat van handelen.
De handeling van het proletariaat is de verrichting van de arbeid die een dubbelkarakter kent. Enerzijds brengt het proletariaat een product voort dat noodzakelijk is voor de arbeid(st)er om zich te onderhouden, dit drukt zich uit in zijn/haar loon. Anderzijds brengt de arbeid een toegevoegd product door surplusarbeid voort. Omgezet in meerwaarde vormt deze surplusarbeid de groei van het kapitaal en de winst voor de kapitalist.
In de discussie is er een stroming die stelt dat Marx er naartoe geredeneerd heeft dat het kapitaal zelf ook handelend is en dus subject. Daarmee zou het kapitaal surpluswaarde kunnen voortbrengen. Deze redenering relativeert vervolgens de arbeidswaardewet die stelt dat alleen de menselijke, de levende arbeid als subject waarde en dus kapitaal kan voortbrengen. Van der Linden noemt het proletariaat het subject en geeft daarmee aan een kant in die discussie te kiezen.

Definitie

Marx met moderne zonnebril - the medium is the message

MvdL Marx definieert de zuivere proletariër als de arbeider die als een vrij man zijn arbeid beschikbaar kan stellen als zijn eigen commodity [waar]. Van de andere kant heeft hij geen andere commodity te koop.
Dit is een ruime definitie met als gevolg dat onduidelijkheden onvermijdelijk zijn. Naarmate het systeem zich verder ontwikkelt, nemen die onduidelijkheden alleen maar toe. Daar was bijvoorbeeld het probleem van de slavernij en het lompenproletariaat. Een gevolg van de verkoop van het vermogen van de arbeid was dat er een meerproduct met een surpluswaarde ontstond uit de geleverde arbeid. Slaven leveren dit meerproduct ook, maar zijn niet in staat hun arbeidsvermogen te verkopen. Dieven, bedelaars, prostituees kunnen diensten verkopen om in hun levensonderhoud te voorzien, maar Marx rekent ze niet tot het proletariaat. Recenter zijn er de (schijn)zelfstandigen, zij leveren een surpluswaarde, maar verkopen hun arbeidsvermogen niet. In het proletariaat ontstaat ook een differentiatie. Er zijn arbeiders die formeel hun arbeidsvermogen verkopen, maar daar een zeer vorstelijk salaris voor ontvangen. Zij zijn nauwelijks tot het proletariaat te rekenen.

Er zijn problematische consequenties.

MvdL Ten eerste, de meeste bewegingen van arbeiders waren in de tijd van Marx niet gebaseerd op het dubbelkarakter van de arbeid waaraan hij dacht [arbeid voor het voorzien in eigen behoeften en arbeid die de kapitalist de surpluswaarde verschaft]. Ten tweede, overschatte Marx de snelheid en de omvang van de proletarisering. Ten derde, onderschatte Marx het vermogen van het kapitaal om de arbeid in te passen in de productieprocessen.
Met het kapitalisme ontwikkelt zich de arbeid ook.

Conclusies

MvdL - De theorie van Marx over het proletariaat heeft behoefte een serieuze heroverweging. Er valt over te discussiëren, maar we hebben een nieuw concept van het proletariaat nodig dat gebaseerd is op inclusie [insluiting] in plaats van exclusie [uitsluiting]. Dat kan door onverklaarbare tegenstellingen op te ruimen of door het concept van het proletariaat te verbreden en daarin alle commodificerende arbeid op te nemen.
Deze conceptuele afbakening betekent een algemene klassenbasis van alle ondergeschikte arbeiders vanwege de afgedwongen commodificatie van hun arbeidskracht. Deze meer omvattende definitie van het proletariaat betekent dat niet alleen de loonarbeiders, maar ook andere werkers zoals slaven, zelfstandig werkenden en geflexibiliseerden, in staat zijn om waarde te produceren. Consequenties is dat er een nieuwe theorie van waarde nodig wordt.
Bovenstaande opmerkingen zijn initiële
[beginnende] voorstellen voor verder onderzoek. De crisis die we tegenwoordig waarnemen, zou wel eens het signaal kunnen zijn van het einde bijna twee eeuwen cyclus in de ontwikkeling van de arbeidersbeweging. Een tweede grote cyclus is in geen enkel geval onwaarschijnlijk en lijkt zich in ieder geval al af te roepen. Klassenconflicten zullen niet minder worden en de arbeid(st)ers over de gehele wereld zullen de noodzaak blijven voelen voor een effectieve organisatie en vormen van strijd. Historisch onderzoek kan helpen de achtergrond van de crisis van de arbeidersbeweging wereldwijd beter te begrijpen.

Arbeiders in fabriek - power to the workers

Door onderzoek voor te stellen, waar ik overigens volledig voorstander van ben, suggereert Marcel dat het proletariaat ook een object is, onderwerp voor studie. Dat lijkt in strijd met het idee van arbeid als het revolutionaire subject. Dat is het echter niet. Arbeid als subject en object vertegenwoordigen een twee-eenheid in de ontwikkeling. Blijft staan dat de arbeid de doorslaggevende factor is in de omverwerping van het kapitalisme, als de factor van dominant humanisme, en als enige factor van de zelf-emancipatie van de klasse. Ik denk dat dit de kern van Marx' visie was. Klassenconflicten zullen niet verminderen, ze zijn anders van aard, en meer bepalend voor de toekomst van de mensheid als geheel. Deze verandering van het proletariaat moet meegenomen worden in hoe we moeten aankijken tegen het subject dat veranderingen moet bewerkstelligen.
Een ander probleem dat onderbelicht blijft, is 'de substitutie' van de klassenstrijd, waar het vorige thema grotendeels over ging. Het idee dat er een voorhoede nodig is voor de arbeidersstrijd. Een idee waarvoor Rosa Luxemburg ernstig gewaarschuwd heeft, en terecht. Geen enkele politieke partij, organisatie of vakbond kan het proletariaat vervangen, de kwestie is niet voor of met het proletariaat, maar door het proletariaat.

Stelling

Op elk sociaal, politiek en economisch probleem (ethisch, etnisch, cultureel, klimaat) zal het kapitalisme door zijn interne tegenstellingen niet in staat zijn oplossingen te bieden. Sociale bewegingen zijn dat wel als ze daadwerkelijk in gang komen en hun strijd aan elkaar weten te verbinden. Daarbij is het proletariaat de allesbepalende en doorslaggevende factor.


  1. Thema door Marcel van der Linden, was hoogleraar sociologie, met als specialisatie de geschiedenis van de arbeid. Daarnaast was hij verbonden aan het IISG en één van de trekkers van de realisatie van de Marx Engels Gesamtausgabe (MEGA2).
    Aanvullende literatuur:
    * Van der Linden, Marcel (2021) Why the Global Labor Movement is in Crisis, in Journal of Labor and Society, Leiden, Koninklijke Brill.
    * Van der Linden, Marcel (2008) Workers of the World, essays toward a Global Labor History, Leiden, Brill. (terug)
  2. Vertaalde citaten zijn uit twee verschillende teksten afkomstig. Uit de bijdrage aan het boek en het artikel Why the Global Labor Movement is in Crisis. (terug)
S symbool