welkom
extra
Solidariteit

De arbeidsvijandige grondwet in Chili wordt herschreven

Hoge verwachtingen bij Chileense vakbonden

Yoel Bitran 1

Veel Amerikanen zijn eraan gewend geraakt te horen dat elke presidentsverkiezing de belangrijkste in een generatie is. Voor Chilenen waren deze woorden zonder meer van toepassing op de verkiezingen van 15 en 16 mei 2021. Toen we dat weekeinde naar de stembus gingen, deden we dat niet alleen om te kiezen wie onze volgende burgemeesters, gouverneurs en raadsleden zouden zijn, maar ook om te bepalen wie de volgende grondwet, helemaal opnieuw, zou schrijven.

Na een referendum in november 2020, waarin 80 procent van de kiezers een nieuwe grondwet steunde, werden in mei 150 constitutionele afgevaardigden gekozen om het juridische en politieke kader voor de toekomst van het land te ontwerpen. Onafhankelijke kandidaten, voornamelijk links en centrumlinks, kregen bijna een derde van de zetels. Voor het eerst werden 17 zetels gereserveerd voor inheemse groepen en werd gendergelijkheid tijdens de constitutionele conventie gegarandeerd na de goedkeuring van een wet van maart 2020. Alles bij elkaar haalden hervormingsgezinde kandidaten 60 procent van de zetels binnen.

Foto demonstratie bij standbeeld
Protesten in San Antonio tijdens algemene staking en sociale explosie eind 2019.

Grondwet van Pinochet

Van belang is dat de kandidaten, gesteund door de centrumrechtse coalitie Chile Vamos (Chili, we gaan) van president Sebastian Piñera er niet in slaagden een derde van de zetels te bemachtigen. Een aantal dat zij nodig hadden om het vetorecht te verwerven bij grote veranderingen.

De vraag is waarom maken Chilenen zich zo druk over verandering van hun grondwet. Zoals elke Chileense activist zal vertellen, zorgt de bestaande grondwet voor ernstige problemen met name op het gebied van sociale en economische rechten. Die wet is geschreven door meedogenloze, arbeidersvijandige en neoliberale intellectuelen uit de dictatuur van Pinochet. Centraal staat daarin dat openbare diensten en fundamentele sociale rechten ondergeschikt zijn aan de markt en particuliere belangen. Een nieuwe grondwet zou daarom de deuren kunnen openen voor een radicale transformatie van de Chileense samenleving.

Verkocht aan hoogste bieder

Foto Pinochet Jaime Guzman, architect van de huidige Chileense grondwet, kreeg in 1979 de bevoegdheid van generaal Augusto Pinochet een nieuwe grondwet te schrijven. Pinochet, de meedogenloze fascistische dictator die duizenden vakbondsleiders en linkse activisten vermoordde en martelde tijdens de zeventien jaar dat hij aan de macht was. Zijn dictatuur, ingesteld en ondersteund door de Verenigde Staten, voerde een verderfelijke vrije marktagenda in die het land naar een sociaal experiment voerde. De dromen van marktfundamentalisten als Milton Friedman die zich een samenleving voorstelden met een minimale rol voor de staat, konden eindelijk worden uitgevoerd zonder weerstand van de bevolking.
Dit betekende onder meer een economie, waarin alle publieke diensten en overheidsprogramma's konden worden uitbesteed, geprivatiseerd en ernstig gedereguleerd. Alles - onderwijs, sociale zekerheid, gezondheidszorg, natuurlijke hulpbronnen (zelfs drinkwater) - moest een onderneming worden die verkocht werd aan de hoogste bieder, of soms alleen aan de bieder die familie was van de generaals. Armoedecijfers explodeerden, de ongelijkheid steeg en sommige mensen verdienden enorme hoeveelheden geld.

In 1989 werd de dictatuur door een combinatie van massale protesten en toenemende internationale veroordeling gedwongen om verkiezingen uit te schrijven. Maar de Chileense oligarchie, bestaande uit de traditionele landbezittende aristocratie en nieuwere generaties van kapitalistische families, wist dat haar grondwet intact zou blijven, ook al zou de dictator vallen. Dit betekende, zoals Guzman voorspelde, dat bepalende veranderingen onmogelijk zouden worden gemaakt. Dertig jaar later kent Chili nog steeds een extreem hoge economische ongelijkheid, met de grootste inkomenskloof in de landen van de OESO.

Decennium van mobilisatie

De recente opstanden voor veranderingen in Chili - de achtergrond voor de constitutionele conventie - zijn het hoogtepunt van meer dan tien jaar groeiende sociale bewegingen en massale mobilisaties. In 2006 sloten honderdduizenden middelbare scholieren hun scholen en eisten een radicale herziening van het economisch gestructureerde onderwijssysteem. In 2011 sloot diezelfde generatie, nu ouder, alle grote universiteiten in het land voor een heel jaar, en mobiliseerde bijna een miljoen mensen op straat voor soortgelijke eisen.
Nieuwe eisen werden toegevoegd, zoals gratis hoger onderwijs voor iedereen. De regering reageerde telkens door de protesten te onderdrukken en vervolgens in te stemmen met 'verbeteringen' die ver achterbleven bij de eisen van de studenten. Tegelijkertijd begon de Chileense feministische beweging zich te consolideren rond eisen voor het recht op abortus (verboden volgens de grondwet) en tegen gendergerelateerd geweld.
Ook de beperkte rechten van arbeiders lagen aan de basis van de historische protestbewegingen. De obsceen lage pensioenen die de meeste Chileense werknemers ontvangen, kwamen in 2016 naar voren als een probleem met de oprichting van de 'beweging voor pensioenfondsen', aangevoerd door vakbondsleiders en activisten van sociale bewegingen. Grote protesten, deels geleid door vakbonden, eisten fatsoenlijke pensioenen en een einde aan het geprivatiseerde stelsel van sociale zekerheid.

Gedurende de periode 2000/2010 werden tientallen vreedzame protesten rond deze en andere vraagstukken georganiseerd en zogenaamd progressieve regeringen gekozen. Maar niets leek de heersende elites ertoe te brengen om de economische en traditionalistische, christelijke modellen los te laten die ze in de jaren zeventig en tachtig met geweld hadden opgelegd. De grondwet bleef dienen als een onbuigzaam bolwerk tegen alle inspanningen en wensen van de meerderheid van de bevolking.

Foto demonstratie 2019
Photo: Vivian Morales C. CC2

Kantelpunt in 2019

In oktober 2019, toen de metrotarieven plotseling werden verhoogd, weigerden middelbare scholieren te betalen en begonnen ze massaal over de tourniquets te springen. Een protest dat decennia lang was opgebouwd en uitmondde in een sociale explosie 'estallido social', zoals de protestbeweging in Chili is gaan heten.
Duizenden mensen van alle leeftijden in het hele land deden mee, weigerden naar hun werk te gaan, blokkeerden grote straten en verbrandden gebouwen, bussen en metrostations. Op 25 oktober, in wat sindsdien het grootste protest van Chili genoemd wordt, waren er alleen al meer dan 1,2 miljoen mensen in de straten van de hoofdstad Santiago.
In deze context van algemeen verzet begon de Chileense politieke klasse in paniek te raken. Alle grote vakbonden kondigden 12 november 2019 een algemene staking af. De tweedaagse algemene staking, waartoe ook de machtige vakbondsfederatie van mijnwerkers, de lerarenbond van het openbaar onderwijs en de bonden van havenarbeiders behoorden , was de druppel die de emmer deed overlopen. Drie dagen later, 15 november, kwamen vertegenwoordigers van de meeste grote politieke partijen overeen om op te roepen tot een referendum voor een constitutionele conventie, waarmee de deur werd geopend om eindelijk een einde te maken aan de grondwet van Pinochet.

Maar na het historische succes van de stemming voor grondwetswijziging in november 2020, bleef een grote vraag over: wie zou worden gekozen om deze nieuwe grondwet te schrijven. De politieke partijen en heersende elites hadden nog steeds de mogelijkheid om grote veranderingen in het politieke en economische systeem te voorkomen door conservatieve afgevaardigden voor de conventie te laten kiezen. En ze zouden er alles aan doen om dat voor elkaar te krijgen.

Het begin van het einde

De regerende elites gaven miljoenen dollars uit om neoliberale kandidaten te steunen. Het enige dat ze nodig hadden, was een derde van de conventieafgevaardigden, genoeg om een veto uit te spreken over besluiten en zo elke belangrijke wijziging van het huidige systeem te voorkomen. De meeste analisten en experts voorspelden dat dit het geval zou zijn. Maar toen de resultaten op 16 mei bekend werden, ging een schokgolf door het hele land: het oude regime ging ten onder.
De rechtervleugel won slechts 24 procent, veel minder dan de 33 procent die ze nodig had voor een veto. Gezamenlijk haalden de gevestigde partijen slechts 40 procent. De overige 60 procent ging naar een combinatie van vertegenwoordigers van linkse partijen en linkse onafhankelijken en inheemse groepen

Het belangrijkste is dat degenen die hebben gestemd, verwachten dat dit geweldige proces ons uit de ellende zal halen, waarin de regerende politieke partijen ons sinds de dictatuur hebben vastgehouden, zei Claudio Sagardias, de voorzitter van de confederatie die het winkelpersoneel vertegenwoordigt

Foto Studenten tegen marktweking

Vakbondsbeperkende grondwet

Voor de werknemers zullen de gevolgen zijn dat de privatisering van de pensioenen, het onderwijs en de gezondheidszorg ongedaan worden gemaakt. Het is onwaarschijnlijk dat een twee derde meerderheid daar tegen zal stemmen. De afgevaardigden hebben een duidelijk mandaat en gezien hun omvang ook de mogelijkheid om ingrijpende veranderingen door te voeren.
Minder duidelijk is wat er gaat gebeuren met vakbonds- en arbeidsrechten. De huidige grondwet en het huidige rechtssysteem staan uiterst vijandig tegenover de vorming van machtige meerderheidsvakbonden. Misschien is daarvan de meest sprekende illustratie de verankering van de vrijheid van vakbondsvorming als een individuele keuze in plaats van een collectief recht. Een 'vrijheid' die het voor werkgevers heel gemakkelijk maakt om werknemers te stimuleren en onder druk te zetten om vakbonden te verlaten. Dit maakt het heel moeilijk voor bonden om zich te organiseren en leden te winnen en te behouden.
Daarnaast zijn vakbonden door de Chileense grondwet aan een bepaalde werkgever gebonden die van elke arbeidsplaats (afdeling) een juridische eenheid kan maken. Dit betekent dat vakbonden kunnen worden beperkt tot één afdeling en andere verbiedt te vertegenwoordigen of erover te onderhandelen. Zelfs niet, wanneer deze afdelingen onderdeel van hetzelfde bedrijf zijn.

Dit zijn slechts enkele voorbeelden van hoe het door de dictatuur ontworpen wettelijke kader tot het uiterste gaat om te voorkomen dat vakbonden macht uitoefenen. Als gevolg hiervan zijn veel, zo niet de meeste, vakbonden in Chili gefragmenteerd, zwak en tijdelijk. Toen een progressieve regering onlangs probeerde arbeidswetgeving goed te keuren die de vakbonden aanzienlijk zou hebben versterkt, werd dit ongrondwettelijk verklaard.

Politie zet waterkanon in tegen demonstratie

Hoop

Net zoals de huidige grondwet de potentiële macht van Chileense arbeiders drastisch verstikt, kan een nieuwe grondwet de deur openen naar een radicale omvorming van de arbeidersbeweging en meer onderhandelingsmacht voor de Chileense arbeidersklasse. Zoals:
* het stakingsrecht tot een grondrecht van alle arbeiders verklaren,
* werkgelegenheid als een basisrecht vastleggen die alle werknemers in de particuliere sector rechtmatige bescherming biedt,
* vakbonden worden de enige vertegenwoordigende organisatie in een bedrijf. Dit in plaats van het huidige model dat werkgevers in staat stelt concurrerende 'vakbonden' op te richten, waardoor de onderhandelingsmacht van onafhankelijke vakbonden wordt ondermijnd,
* het recht op vakorganisatie fundamenteel vastleggen,
* sectorale onderhandelingen instellen die de macht van werknemers radicaal vergroot. Dit zou hen in staat stellen om in veel grotere aantallen en dus met een veel grotere invloed samen te onderhandelen met alle werknemers in hun branche.

Realisatie van elk van deze punten zou de organisatiemogelijkheden voor arbeiders in Chili fundamenteel verbeteren. Samen zouden ze Chili kunnen omvormen tot een baken van arbeiders- en vakbondsrechten voor de hele regio. Het valt niet te ontkennen dat deze strijd nog maar net is begonnen en dat Chileense arbeiders en vakbonden er alles aan moeten doen om ervoor te zorgen dat deze kans werkelijkheid wordt.


1 Eerder, 27 juli 2021, verschenen bij Labor Notes. Oorspronkelijke titel: Union hopes high as Chileans rewrite anti-labor constitution. Yoel Bitran is een organisator van het Global Labour Justice-International Labour Rights Forum in Santiago, Chili. Vertaling/bewerking: Roland Siebe. (terug)
S symbool