Leesgroep "Heropleving Karl Marx", sleutelbegrippen en nieuwe Interpretaties - deel 5

Klassenstrijd 1

Sjarrel Massop

Karl Marx was bovenal een humanist. Hij vond dat de mens, vanwege het intellectuele vermogen, in staat was de natuur te begrijpen en zelfs naar de hand te zetten. Tegelijk zag hij de mens ook als product van de natuur. Dat betekent dat een toekomst voor de soort slechts kon betekenen in volstrekte harmonie met de natuur te komen, en daarmee met zichzelf. Klassenstrijd betekende voor Marx de opheffing van alle klassen. Zij het dat daarin een klasse het voortouw moest nemen: het proletariaat dat als enige klasse de klassenstrijd kon beslechten en dus zich op te heffen. Geen substituut, politieke partij of organisatie, nee de klasse zelf als meerderheid van de mensheid.

Het doel van de klassenstrijd is dus het socialisme of communisme, een klasseloze wereldwijde samenleving, zonder overheersers, zonder burgerij, zonder proletariaat. Dit is geen utopie, maar een noodzaak voor het voortbestaan van de mensheid en een onvermijdelijke uitkomst van de klassenstrijd zelf. Immers, onderdrukten zullen zich tegen hun onderdrukking blijven verzetten, totdat zij vrij en geëmancipeerd zijn om menswaardig te kunnen leven.

Marx en OV-informatie medewerkers in gele hesjes
Foto: John Jabez Edwin Mayal/Jan van Tienen, vice.com

Tegenstelling

Citaat van Alex Calinicos (AC):

AC – De geschiedenis van alle tot dusverre bestaande samenlevingen is de geschiedenis van klassenstrijd. Vrije mensen en slaven, patriciërs en plebejers, edelen en dienaars, gildemeester en gezel, in één woord onderdrukker en onderdrukten, zij stonden in een constante tegenstelling tot elkaar. Zij gingen voort in een ononderbroken strijd, dan eens verborgen dan open. Een gevecht dat elke keer eindigde òf in een revolutionaire nieuwe constitutie voor de gehele samenleving, òf in een algemene chaos van een overwinnende klasse.

Een (over)heersende klasse acht zich superieur boven de onderdanen. Ze ziet de noodzaak van leidinggeven en kan zich niet indenken dat een samenleving zonder haar kan. Macht leidt ook tot vanzelfsprekendheden die dat echter absoluut niet zijn. Erger, deze vanzelfsprekendheden en onkritische houding blokkeren echte vrijheid en emancipatie van de onderdrukten. Dat geldt voor sociale, economische en politieke klassenverschillen. Hoe zien klassen eruit?

AC - De productie van de aarde: alles dat wordt onttrokken aan haar oppervlakte, door het verenigde gebruik van de arbeid, de machinerie en kapitaal, wordt verdeeld over drie klassen van de gemeenschappen. Namelijk de eigenaren van het land, de eigenaar van de voorraden of het kapitaal nodig voor de cultivatie van de aarde, en de arbeiders waarvan het de taak is om de aarde te cultiveren.

Theorie

AC - Het begrip klassenstrijd is op twee niveaus geïntegreerd in de theorie van Marx. Het eerste is de algemene theorie van de geschiedenis, het tweede de kritiek op de politieke economie die het hoogtepunt bereikt heeft in het kapitaal.
De theorie van de geschiedenis zegt dat de klassenstrijd gelijktijdig werkt met de ontwikkeling van de productieve krachten die in conflict met elkaar komen over de verhoudingen in de productie. Deze theorie wordt onterecht afgedaan als het technologisch determinisme. Een oordeel dat impliceert dat Marx in de veranderende productieprocessen slecht oog zou hebben voor de inrichting van die processen. Hij had juist veel aandacht voor de verhoudingen tussen arbeid en kapitaal.
De klassenstrijd is met andere woorden de uitkomst van de sociale, economische en politieke verhoudingen in productieprocessen die veranderen door de ontwikkelingen in die processen die zich in de tijd voltrekken. Dat is wat met historisch bedoeld wordt. Het tweede niveau hangt met het eerste samen.

AC - De speciale, intense ontwikkeling van de productiekrachten onder het kapitalisme speelt een belangrijke rol in de visie van Marx over economische crises. Bijvoorbeeld, de fameuze wet van de tendentiëel dalende winstvoet. Marx beargumenteerde dat de onderlinge competitie tussen kapitalisten aanzet tot een toenemende investering in productiemiddelen. Dit brengt de kosten per eenheid product aanzienlijk terug, maar leidt ook tot een stijging van de organische samenstelling van het kapitaal, de verhouding tussen kapitaal en arbeid in productieprocessen (meer constant kapitaal minder variabel). 2 Maar vanwege de arbeidswaardewet die Marx erfde van Ricardo - arbeid als enige bron van waarde - gaat vanwege de stijging van de organische samenstelling de winstvoet dalen. Dit proces, waarin een stijgende arbeidsproductiviteit haar uitdrukking vindt in een dalende winstgevendheid, vormt de aanleiding voor het onder druk komen van de relatie arbeid en kapitaal en dus van klassenstrijd.

Een enigszins ingewikkelde economische redenering die erop neer komt dat de tegenstelling tussen arbeid en kapitaal niet alleen verscherpt wordt door strijdige belangen, zoals looneisen en verbeterde arbeidsomstandigheden, maar ook door aanpassingen in de productieprocessen die de winstgevendheid van bedrijven kunnen verhogen. Deze verhoging betekent wel tegelijkertijd een verdere uitbreiding van de uitbuiting van de arbeid.

AC - Marx heeft de toenemende socialisatie van de productie aangetoond als een verschijnsel in de context van een alsmaar grotere concentratie en centralisatie van kapitaal. Dat leidt vervolgens tot massamisère, onderdrukking, slavernij, degradatie, uitbuiting, maar daarmee groeit ook het verzet van de arbeidersklasse. Een klasse die groeit in aantal en wordt gedisciplineerd, maar zich ook weet te verenigen, te organiseren door het mechanisme van de kapitalistische productie zelf; uiteindelijk uitlopend op de omverwerping van het kapitalisme.
Dit onderschrijft Marx' aandacht voor de klassenstrijd in het kapitalisme, namelijk het overgangseffect op het proletariaat zelf. Arbeiders zullen door organisatie om hun collectieve economische belangen te verdedigen, vooruitgang boeken en hun fragmentatie en passiviteit overwinnen en zich vormen tot een politiek subject dat in staat is het kapitaal te weerstaan.

Doelen

AC - Het grootste probleem met het begrip klassenstrijd voor Marx is om dat niet eenvoudig te zien als een evolutionair proces, maar een proces dat beoordeeld moet worden op zijn doelen. Maar daaraan ligt ook de basis van de relatieve onverschilligheid voor het probleem van de politieke organisatie. Hij schreef wel in het Communistisch Manifest over de organisatie van de proletariërs in een klasse en consequent daaruit voortkomend in een politieke partij, maar de specifieke vorm die aangenomen wordt door die politieke partij is behoorlijk onbepaald.
Hij vatte de socialistische revolutie op als een proces van zelfemancipatie van de arbeidende klasse. Dat zadelde de navolgers van Marx op met een probleem, vooral toen de revolutie binnen handbereik kwam in zowel Duitsland als in Rusland.

Mongoolde postzegel ter gelegenheid van Marx 100 jaar

AC – Inderdaad het tijdperk waarin het poststructuralisme bloeide, is wat nu het neoliberalisme heet. Deze versie van het kapitalisme kan gekenmerkt worden als één kant van de klassenstrijd, waarin het kapitaal opmerkelijk succesvol is in het verwijderen van vele hindernissen die voorheen de reikwijdte van het proces van uitbuiting en strijd beperkten.
Poststructuralisme wil zeggen dat er initiatieven mogelijk zijn die zich aan vaste patronen (structuren) onttrekken. Dat heeft het kapitaal gedaan zonder daarmee de eigen belangen te schaden. Een voorbeeld is de flexibilisering van de arbeid. Het kapitalisme verwerpt structuren, omdat het zijn eigen belangen ondermijnt. Het proletariaat kan daarop antwoorden door eigen structuren te ontmantelen. Het belang van het proletariaat blijft echter wel de klassenstrijd. Het kapitaal verwerpt alleen die patronen die de eigen positie in gevaar brengen. Het is de taak van het proletariaat om juist die structuren en patronen te bestrijden die zijn onderdrukking en leefbaarheid ondermijnen.

Stelling

De meeste politieke partijen en de vakbeweging hebben, ook in Nederland, de klassenstrijd terzijde geschoven. Of zij zijn zo gemarginaliseerd, al of niet door eigen toedoen dat ze nauwelijks of geen rol spelen in de klassenstrijd. Het proletariaat zelf is ook ernstig verzwakt en verdeeld. Nodig is actuele thema's van klassenstrijd aan elkaar te verbinden om het proletariaat weer in beweging te krijgen.


  1. Thema: Klassenstrijd door Alex Callinicos, hoogleraar Europese Studies aan het Kings College Londen. Eén van zijn vele publicaties:Deciphering Capital; Marx Capital and its destiny. Een pittig boek, maar de moeite waard. Het plaatst Marx in deze tijd. (terug)
  2. Zie de achtste tegenstelling van David Harvey: Extra 296-1. (terug)
S symbool