Leesgroep "Heropleving Karl Marx" - sleutelbegrippen en nieuwe interpretaties - deel 19

Educatie

Sjarrel Massop

Marx was voor een ingrijpende systeemverandering van de samenlevingen over de gehele wereld. Het systeem dat in zijn ogen niet deugde en veranderd moest worden, was het opkomende kapitalisme. Voorwaarde is dan dat systeem begrijpen en kunnen anticiperen op de verdere ontwikkeling van het beslist dynamische kapitalisme. Voor dat begrijpen, gebruikte Marx de term 'verstehen'. Verandering van systemen gaat niet vanzelf, het is mensenwerk, en meer specifiek: door de mensen die het meeste last hebben van het kapitalisme. Ze zijn gebundeld in het proletariaat, de arbeidersklasse – het subject dat moet handelen, maar tevens 'verstehen' wat er moet veranderen in de samenleving. Belangrijke kanttekening daarbij is dat wat moet veranderen permanent aan aanpassingen onderhevig is.

Marx handschrift elfde stelling over Feuerbach
Elfde stelling van Marx over Feuerbach

Friedrich Engels heeft deze worsteling van Marx begrepen, vandaar dat hij de elfde stelling van Marx over de filosoof Feuerbach op zijn graf heeft laten beitelen: De filosofen hebben de wereld slechts verschillend geïnterpreteerd; het komt erop aan haar te veranderen. Interpreteren is nagenoeg gelijk aan 'verstehen' van het object wereld, terwijl veranderen door 'het subject mens' zal moeten geschieden. Educatie is dan het proces waarbij de mensen die het moeten doen, de arbeidersklasse, begrijpen hoe het kapitalisme in elkaar steekt en wat gedaan moet worden.
Robin Small (RS) heeft als filosoof een poging gedaan bij Marx te achterhalen hoe deze educatie moet plaatsvinden. 1

Drie thema's over onderwijs/scholing

De dynamiek van het systeem is een groot obstakel. Iets vandaag leren over de burgerlijke samenleving en het kapitalistische productiesysteem zal morgen veranderd zijn. Uiteraard is scholing van het proletariaat in die dynamiek van groot belang. Daarbij dient zich een probleem aan. Niet alleen het kapitalisme (object) verandert, maar ook het proletariaat (subject) dat juist dat object moet veranderen.

RSDe benadering van Marx is altijd instructief. Hij laat ons zien hoe zijn grote ideeën – de analyse van een klasse samenleving, de spanning tussen het kapitalisme en de sociale verhoudingen in de productie – het bijzondere vraagstuk van educatie bevatten. In het debat hierover zal het gaan om de volgende drie thema's waarin de ideeën van Marx doorklinken.

  1. Zijn opvatting over de economische rol van educatie en de gevolgen daarvan voor een algemeen onderwijsbeleid.
  2. Zijn begrip over een scholing van de arbeidersklasse.
  3. Zijn visie op de leraren als een sociale groep en hoe zij hun arbeid moeten verrichten.

Wat met name begrepen moet worden, is dat het politieke economische systeem van het kapitalisme zich ontwikkelt. Een waarheid van gisteren, wordt vandaag niet meer begrepen. De opvatting van vandaag over bijvoorbeeld arbeidsvoorwaarden, is morgen heel anders. Allerlei begrippen die houvast bieden aan het 'verstehen' van de samenleving, krijgen door de tijd een andere betekenis. Dat betekent dat die ontwikkelingen in het onderwijs, de scholing betrokken moeten worden.

Economische rol

Het kapitalisme als systeem zoekt naar de mogelijkheid om surpluswaarde te realiseren. Dat surplus wordt geleverd door de arbeid in samenhang met de beschikbare productiemiddelen die ook door de arbeid geproduceerd worden. Dit is een wetmatigheid die geldt voor alle ontwikkelingsstadia van het kapitalisme. De arbeiders leren hoe zij hun arbeidsproductiviteit kunnen verhogen, hoe ze de machines goed kunnen bedienen en hoe hun vakkennis op peil blijft om de productieprocessen goed te laten verlopen.

RSMarx was een voorstander van een lesprogramma voor scholen dat zich beperkte tot basisprincipes als rekenen, taal en lichamelijke oefening. Onderwerpen die tot verschillende conclusies konden leiden over een klassenanalyse moesten buiten beschouwing blijven.
Marx ondersteunde massascholing, zonder de scheiding van de ouders en hun arbeidzame wereld, en de combinatie van werk en scholing. Hij was van mening dat kinderen leren wat de 'waarde van de arbeid' was, niet in het klaslokaal, maar in de ervaring van het actuele werk.
Een aantal basisvaardigheden zijn niet systeemgebonden. Lezen en schrijven, net als rekenen, spreken, fysieke vaardigheden zijn ook in het socialisme essentieel en in de emancipatie van de arbeidersklasse belangrijk.
De praktijk van de arbeid, en daarmee de ‘waarde van de arbeid’ als een sociale activiteit is een kwestie van permanente verandering en veranderende praktijk. Marx was een voorstander van een combinatie van werken en leren. De arbeid(st)er leert zo de waarde van zijn of haar activiteiten inzien, gaat de arbeidsverhoudingen begrijpen en ziet ook waarom de arbeid verandert. Toch maakte ook Marx hier een ontwikkeling door.

Grafitty muur met Marx als dakloze, hand in afvalcontainer.
Bron Pixabay

RSTwee decennia later verdedigde Marx het gebruik van bestaande wetten van de staat voor sociale veranderingen, inclusief de leerplicht voor kinderen. Door de versterking van deze wetten versterkt de arbeidersklasse echter niet de staatsmacht. Integendeel, zij kan de macht die tegen haar gebruikt wordt voor eigen doelen veranderen.
Een wat opportunistische benadering die uitgaat van de schijnbare objectiviteit van een schoolsysteem. Maar deelname aan een samenleving is, ook als die kapitalistisch is, onvermijdelijk. En dat is het tweede thema.

Scholing arbeidersklasse

Doorslaggevend voor een ingrijpende verandering van de kapitalistische samenleving is dat de arbeidersklasse, hoe haar samenstelling ook is, in die verandering zelfbewust het voortouw neemt. Alle andere klassen zullen altijd het perspectief blijven houden dat de bourgeoisie hen mogelijk genadig zal zijn. Het klassenbewustzijn zal slechts tot stand komen door concrete ervaringen van de arbeidersklasse in de confrontatie met de kapitalisten. Er is voor de arbeidersklasse geen vervanging mogelijk. Een zelfbewuste voorhoede zal, als ze zich vereenzelvigt met de arbeidersklasse, een proces mogelijk kunnen versnellen, maar ook niet meer dan dat. De beste scholing voor het proletariaat is de ervaring van de sociale verhoudingen in de dagelijkse praktijk.

RSHet deel van het voorgestelde curriculum dat het meest origineel is in de bijdrage van Marx aan het denken over educatie is de technologische training die de algemene principes betrekt in de vorming van arbeiders in dienst van alle productieprocessen. Tegelijkertijd stimuleert die training kinderen en jonge mensen in het praktische gebruik en omgaan met elementaire instrumenten van alle beroepen. Een uitgangspunt dat bekend werd als de ‘polytechnische educatie’.
De combinatie van betaalde productieve arbeid, geestelijke scholing, lichamelijke oefening en polytechnische training, zal de werkende klasse verheffen boven het niveau van de hogere en middenklassen.

Rol leraren

Logo Polytechnische Univeriteit Tashkent

De vervolgstap is dan niet zo moeilijk meer. Universiteiten en scholen pretenderen een wetenschappelijke onafhankelijkheid, maar zijn tevens een weerspiegeling van bestaande maatschappelijke verhoudingen. En zoals met alles wordt dit binnen het kapitalisme omgevormd tot waren (commodities) die bedoeld zijn voor de vorming van winst en accumulatie van het kapitaal.

RSDe burgerij heeft zijn aureool afgelegd, de schijn van eerbare en verheven beroepen van de leraren is ontdaan van gezag. Het heeft de arts, de rechter, de priester, de dichter, de wetenschapper omgevormd tot hun betaalde loonarbeiders. Dit is een rationalisering van het leerproces langs de lijnen van voorafgaande veranderingen in de verdeling van de arbeid. In het bijzonder het verlies van het vakmanschap dat samenhangt met de steeds verdergaande introductie van de machinerie.

De arbeidersklasse zal weinig leren van pretentieuze leraren, die zich identificeren met het kapitaal. Als het om werkelijk klassenbewustzijn gaat, zal zij het van zichzelf moeten hebben.

Conclusie

RSEducatie is een internationale onderneming, zeker op universitair niveau, gekenmerkt door dezelfde competitieve rivaliteit, schommelend geluk en verplaatsing van de locaties zoals alle andere industrieën en commerciële activiteiten. Binnen de natiestaten staan de leraren en de scholen onder dezelfde voortgaande druk van een beleid dat het behoud en de reproductie van het gevestigde productiesysteem bevordert. Deze gedachtegang is terug te vinden in al het werk van Marx.

Scholing is voor de arbeidersklasse - afgezien van algemene activiteiten als lezen, schrijven, rekenen en lichamelijke oefening - besmet met de heersende sociale verhoudingen, de klassenverhoudingen. Die kunnen slechts vermeden worden door scholing te verbinden aan sociale ervaringen.


  1. Robin Small, gepensioneerde hoogleraar aan de Universiteit van Auckland, Nieuw Zeeland. Hij heeft zich gespecialiseerd in 'Marx en educatie' getuige zijn boek Marx and Education (2005). Hij is daarnaast aan de slag geweest met vooral Nietsche en Hegel een voorbeeld: A Hundred years of Phenomenology: Perspectives on Philosophical Tradition (2001). (terug)
S symbool