Leesgroep "Heropleving Karl Marx" - sleutelbegrippen en nieuwe interpretaties - deel 10

Het ecosocialisme

Sjarrel Massop

Het kapitalisme heeft in de noodzaak tot groei en accumulatie een geweldige roofbouw moeten plegen op de natuur. Dat heeft geleid tot grote ecologische problemen, zoals de opwarming van de aarde, de uitputting van de grondstoffen en een geweldige energiebehoefte. Doorgaan op het niveau waarop we nu leven, kan beslist niet meer. Nog altijd wordt het milieuprobleem los gezien van het economisch probleem. De ecosocialisten brengen daar verandering in: wat moet er gebeuren en wat is de stand van zaken?

Dit tiende deel in het project van Solidariteits leesgroep is een becommentarieerde vertaling van de bijdrage van John Bellamy Foster (JBF) in Heropleving van Karl Marx. Zie ook voor de liefhebbers zijn boek dat gaat over de ecologische kloof.(1)

Tekening Karl Marx als tuinman

Ter inleiding

Vooraf twee termen die in het ecosocialistisch debat een belangrijke rol spelen. De eerste is waarde. Marx gebruikt die term in verbinding met de arbeid. Zijn redenering was dat slechts de menselijke activiteit tot waarde leidt. Concreet, een diamant krijgt pas zijn waarde als de mens deze uit de grond haalt, slijpt, splijt en aanwendt in een productieproces of als sieraad. Latere marxisten, zoals de 'analytische marxisten' en degenen die tot de objectivisten (zie thema 6) gerekend kunnen worden (wier opvattingen ik niet deel) betogen dat kapitaal zelf ook waarde heeft en bovendien waarde kan produceren. Een voorbeeld is de machine. Afgezien van het feit dat een machine slechts een product is van menselijke (denk)arbeid is een machine altijd een verlengstuk van menselijk handelen, zelfs een robot. Marx zelf ging niet verder dan dat de kapitalistische productie van gebruiksgoederen en van kapitaal hooguit een samenspel was tussen mens en kapitaal. De machine verhoogt slechts de arbeidsproductiviteit.

Het tweede begrip is metabolisme, te vertalen als 'stofwisseling'. De oorspronkelijke betekenis is verandering of omzetting. Foster spreekt van een metabolische kloof. Daarmee bedoelt hij dat mens en natuur uit elkaar groeien in hun activiteiten om de planeet in tact te houden. De kloof wordt te groot waardoor de ecologische balans verdwijnt. Het kapitalisme is in de dwang te willen groeien, de gangmaker van de vergroting van die kloof en kan die inmiddels niet meer dichten. De mensheid is nodig om dat te gaan doen, zonder het kapitalistische systeem.

Ecologische kloof

JBF - De herontdekking van de theorie van Marx van de metabolische kloof heeft in de laatste vijftien jaar geleid tot een veelheid van historisch en empirisch onderzoek dat verband houdt met de verschillen van mening over klimaatverandering.
De metabolische of ecologische kloof is het verder uiteengroeien van mens en natuur. Hoewel ook Foster bevestigt dat mens en natuur een ondeelbare eenheid vormen, groeien ze toch uiteen. Oorzaak is het zich ontwikkelende kapitalisme met de niet te stoppen drang te moeten groeien oftewel het kapitaal te laten accumuleren.

JBF - De kloof betreft dan: omzetting van koolstof in kooldioxide (CO2) met klimaatverandering, veranderingen in de oceanen en waterculturen, overbevissing, gebruik van kunstmest, bosbranden, smelten van de gletsjers, tropische ontbossing, intensieve veeteelt, droogte, ongelijke ecologische veranderingen, dumping van giftig afval en plastics, biobrandstoffen, verandering in de steden, sterke achteruitgang van de gezondheid(zorg), genderproblemen, en de veranderingen van waarden. Dit is allemaal gebruikt door bewegingen in de sociale wijken in het zuidelijk werelddeel met een aanzet tot verandering van zowel het systeem (kapitalisme) als tegen de klimaatveranderingen in de Verenigde Staten. Die bewegingen organiseren strijd en verzet tegen ecologische veranderingen.
Foster verbindt de strijd voor het tegengaan van de groeiende ecologische kloof nadrukkelijk met de noodzaak tot sociale veranderingen. Daar hervindt hij Marx.

Ecologische revolutie

JBF - Hoewel het breed erkend wordt dat de wereld een ecologische en sociale revolutie nodig heeft, blijft de vraag staan: wanneer en door wie zal een dergelijke revolutie in gang komen? Ecologische marxisten menen al tekenen te kunnen zien van wat genoemd zou kunnen worden de 'geboorte van een ecologisch proletariaat’. Dalende materialistische voorwaarden, gerelateerd aan onderling verbonden crises van economie en ecologie, worden tegenwoordig al dagelijks tegengewerkt door een grote meerderheid van de wereldbevolking. Dit omdat die crises een grote negatieve invloed hebben op hun leven. Voedselcrises, landonteigeningen, afsluiting van elektriciteit, onteigening van watervoorzieningen, verwoesting van steden, privatisering van water, toenemende vervuiling, afnemende gezondheidszorg, en toenemend geweld tegen onderdrukte bevolkingsgroepen - komen allemaal samen met een groeiende ongelijkheid, economische stagnatie en een stijgende werkloosheid en precaire arbeid.

De arbeidersklasse in haar brede samenstelling met alle componenten die de onderdrukking en exploitatie van mensen vormen, is de enige subjectieve kracht die de veranderingen kan realiseren om de metabolische kloof te dichten. Een kloof die geleid heeft tot: uitholling van de democratie, armoede, ongelijke verdeeldheid van macht en inkomen en vermogen, energiearmoede, gender-, vrouwen- en rassendiscriminatie, discriminatie vanwege seksuele geaardheid, geloof of levensovertuiging.

Foto demenstratie COP15 - System Change not Climate Change
Foto Kris Krug, www.flickr.com

Eindigheid exploitatie

JBF – Wat de kwestie zo ernstig maakt, is het onvermogen van ons sociale systeem om effectief te antwoorden op deze planetaire crisis. Het is een innerlijk kenmerk van de kapitalistische economie dat haar 'expansiedrift' in wezen ongelimiteerd is. Het is een systeem van 'groei of sterf'. De drijfkracht tot massa kapitaal erkent geen fysieke grenzen. Alle obstakels worden behandeld als belemmeringen die overwonnen moeten worden op een compromisloze manier. Kapitaal is dus, vanuit een breder sociaal en ecologisch standpunt, een monster, een niet te stoppen vernietigende kracht.
Foster geeft hier het kapitaal een eigen kracht of vermogen, terwijl het mensen, kapitalisten zijn die de ellende over het proletariaat uitstorten. Kapitalisten moet de mogelijkheid ontnomen worden deze amorele praktijk door te zetten. De beste manier is om hen het kapitaal af te pakken. Het is het proletariaat dat dit moet doen, kapitalisten kunnen zich zo bevrijden van hun barbaarse praktijken en weer mens worden.

Maar hier speelt een ander probleem een grote rol. De exploitatie van de aarde kan niet voortgaan. Een voorbeeld. Er wordt gedacht dat met technologie van wind- en zonne-energie de opwarming van de aarde opgelost kan worden. Maar dat is niet het geval. Het kapitalisme, het marktsysteem heeft inmiddels zoveel energie nodig dat het niet verder kan zonder fossiele brandstoffen. Daarnaast is de aardse voorraad voor bijvoorbeeld lithium volstrekt ontoereikend voor de batterijen in de elektrische energie. De voorraad uranium zal al uitgeput zijn, voordat nieuw geplande kerncentrales operationeel kunnen worden. Er rest de mensheid niets anders dan snel veel minder energie te gebruiken. Dat is een zeer ingrijpende noodzaak om weer in balans te kunnen komen met de natuur en dat kan niet wachten tot het kapitalistisch systeem 'iets bedenkt'.

Perspectieven

JBF - Een revolutionaire ecologische beweging toegerust voor deze taak moet ongetwijfeld door een eco-democratische fase, op zoek naar het bouwen van een brede alliantie. Een alliantie, waarin de enorme meerderheid van de mensheid buiten de heersende belangen gedreven wordt, door de concrete historische omstandigheid, naar de vraag voor een wereld van duurzame menselijke ontwikkeling. Over een periode zal dit waarschijnlijk de voorwaarden scheppen voor een tweede, meer beslissende, eco-socialistische fase van een revolutionaire strijd. Gericht op de vorming van een samenleving die vastberaden is volgens ''Ieder draagt bij naar vermogen, in overeenstemming met de behoeften van ieder'', werkend aan een duurzame basis. Dit alles wijst op de vertaling van alle klassieke ecologische kritische punten van Marx in een tegenwoordige revolutionaire praktijk.

Voor Marx was socialisme een revolutionaire nieuwe vorm van sociale metabolische reproductie, bedoeld voor de realisering van gemeenschappelijke behoeften, geworteld in voorwaarden van substantiële gelijkheid en ecologische duurzaamheid. Gedefinieerd als een samenleving, waarin de ''vrije ontwikkeling van eenieder de basis is voor de vrije ontwikkeling van allen'', maar waarin het essentieel is zelf de reproductieve kracht van de aarde te beschermen. Dit in het belang van wat Marx genoemd heeft in Het Kapitaal: ''De keten van opeenvolgende generaties van de menselijke soort''. Op deze manier kan van Marx gezegd worden dat hij voorgesorteerd heeft in zijn sociale en ecologische analyses, op de centrale thema’s van de historische strijd van onze tijd.
Goed gewroet oude mol!

(1) John Bellamy Foster, Ecology, in The Marx Revival, Key Concepts and New Interpretations, 2020, Cambridge, University Press. Foster is hoogleraar sociologie van de Universiteit van Oregon.

S symbool