Leesgroep "Heropleving Karl Marx" - sleutelbegrippen en nieuwe interpretaties - tussenbalans

Het socialisme hebben we nodig

Sjarrel Massop

Tekening
De jonge Marx

Het 'terugvallen' op Karl Marx is geen hobby van zolderkamertjes communisten. De problemen waar de mensheid als wereldsamenleving voor staat, zijn uit de hand gelopen: armoede, vervuiling, grote ongelijkheid, honger, oorlog, racisme, energiearmoede, woningnood, gezondheidsproblemen (corona). Het kapitalisme is voor een erg groot gedeelte verantwoordelijk voor deze barbarij. Het socialisme en solidariteit kunnen de oplossing vormen. Een aantal wetenschappers heeft, op een verdienstelijke manier, een aanzet gegeven om Marx terug in de belangstelling te krijgen. Het wordt tijd naar de praktijk te schakelen.

Na negen rondes Heropleving van Karl Marx, sleutelbegrippen en nieuwe interpretaties komt er een keerpunt in dit project. Daarom een tussenbalans. Door de redactie van Solidariteit is het project tussentijds geëvalueerd. Daaruit kwam naar voren dat het project concreter moet worden, zodat we iets hebben aan Marx. Het boek, de schrijvers, de taal (Engels, Duits, jargon, wijze van redeneren) getuigen van een stevige complexiteit en een hoog abstractieniveau. De thematiek is tot dusverre weinig 'grijpbaar' gemaakt.

Meer debat

Het moet dus anders. De abstractie van de eerste negen thema’s vereist een nadere concretisering. De volgende dertien thema’s streven daarnaar en nodigen meer uit tot debat. Het boek gaat meer op afstand komen. Thema negen was daar al een voorbeeld van, de theorie werd wel aangedragen, maar met minder citaten en meer discussie.

Was de aanloop dan wel nodig? Het socialisme is een proces waarvan de uitkomst niet duidelijk is. Het socialisme is bedoeld voor de emancipatie van de arbeidersklasse, zo heeft Marx het meer dan 150 jaar geleden geformuleerd. Emancipatie is niet iets dat opgelegd kan worden, het zal van de arbeidersklasse zelf moeten komen. Marx heeft een methode aangedragen om tot beweging en verandering te komen. Dat is door velen zeer verschillend geïnterpreteerd. In de eerste negen thema’s is op die verschillen ingegaan. Dat veronderstelde een zekere voorkennis. De gebruikte teksten zijn allemaal nog terug te vinden in het dossier op de site van Solidariteit. Dat vormt geen gesloten deel, integendeel. Marx' methode stimuleert juist het continue debat, daarbij uitgaande van de verdere ontwikkeling van de samenleving.

Vervreemding van de arbeid

Marx evalueerde zijn ideeën over de ontwikkeling van het kapitalisme en in relatie daarmee de verhouding tussen de voornaamste klassen (kapitalisten en proletariaat) als volgt: een ontwikkeling van de formele onderschikking van de arbeid aan het kapitaal naar de reële onderschikking van de arbeid aan het kapitaal.
Deze stelling formuleerde Marx in de aanloop van het uitbrengen van Het Kapitaal, rond 1865 in het nooit gepubliceerde zesde hoofdstuk. De reden daarvan was, denk ik, dat Marx nog onvoldoende de uitwerking van het proces, van de ontwikkeling overzag.

In thema negen is de stelling uitgewerkt als een ontwikkeling tussen mens en machine. Bij een formele ontwikkeling is de machine en zijn de arbeidsmiddelen een verlengstuk van de werkende mens. Hij/zij gebruikt de hamer en de sikkel om arbeid te verrichten. waarover hij/zij nog de volledige beschikking heeft.
De machinerie ontwikkelt zich echter, waardoor bijvoorbeeld de lopende band de beschikking krijgt over de werkende mens. De mens vervreemdt in termen van Marx, zowel kwantitatief als kwalitatief van zijn arbeid. De arbeidersklasse als subject verliest het initiatief over de samenleving. Het kapitaal als object, als ding, neemt dat initiatief volledig over. De mens wordt ondergeschikt gemaakt aan het kapitaal. De vraag die zich daarbij opdringt, is of de mens in staat is zichzelf te emanciperen in zo’n ontwikkeling. En hiermee is kort samengevat het verschil van inzicht tussen de subjectivisten en de objectivisten.

Arbeidersklasse – subject of object

In de ontwikkeling over de 'heropleving van Marx' is er een verschil van inzicht tussen deze twee stromingen in het marxisme. De ene stroming zegt dat het kapitaal zo dominant geworden is dat de ontwikkeling zich volgens een vast patroon voltrekt en dat de dominantie van het kapitaal - sociaal, politiek en economisch – zo groot is dat het kapitalisme aan zichzelf ten onder gaat. De objectivisten.
De subjectivisten zijn van mening dat het socialisme in eerste instantie humanistisch is, dat mensen het verschil gaan maken. Zoals zij in staat waren het kapitalisme te bouwen, zullen zij dat systeem moeten en kunnen omvormen naar het socialisme. Dit is een proces waarbij aanpassing aan het systeem niet aan de orde kan zijn – dat maakt de noodzaak tot revolutie voor de hand liggend. Een revolutie die door de in het kapitalisme bij uitstek getroffen klasse, het proletariaat, geleid zal moeten worden. De vraag is niet of dat kan, de vraag is hoe dat te realiseren.

In de voorgaande thema's zijn de relevante aspecten van de vraag ‘subject of object’ aan de orde gekomen. En daarmee: kapitalisme, communisme, democratie, proletariaat, klassenstrijd, revolutie en arbeid. Zij zullen terugkomen in de meer toegankelijke thema’s die volgen.

Vervolg van het project

Een aanvullende opmerking over de kwestie of ontwikkelingen binnen het kapitalisme elkaar logisch opvolgen. Deze benadering heet transhistorisch.
Marx analyseerde voornamelijk historisch, met de nadruk op materialistisch. Dat wil zeggen dat hij terugkijkend ontwikkelingen zag die inzicht en aanknopingspunten voor 'het heden' bieden. Tegelijkertijd zag hij de geweldige dynamiek van het kapitalisme: niet bij voorbaat gericht op de emancipatie van de mensheid, maar juist op het ondergeschikt maken van de mens aan een systeem dat er op gericht is het kapitaal te laten groeien.
Dat brengt ons terug bij de vraag, zijn we daar als mensen toe in staat? In de nog volgende dertien thema's gaan we dat verkennen.
Hoe gaan we dat doen? Voor die sociale verandering is een methode nodig. Guglielmo Carchedi zegt daar in het boek Het debat over Klassen het volgende over (1):

Als de overtuigingskracht van een dergelijke methode niet bewezen kan worden, dan is het misschien wel een aanwijzing voor het nut voor een socialistische strategie. Zelfs deze claim moet nauwkeurig worden toegepast. Het mag geen statisch concept zijn, maar zeer dynamisch. Het mag niet deterministisch zijn, maar zeer dialectisch.
Criterium voor de kwaliteit van de methode is de combinatie van blijvend onderzoek en collectief bewustzijn. Op welke wijze kan de methode zijn geloofwaardigheid behouden, om zowel de analyse en de beïnvloeding van sociale verandering te realiseren, het moet een beweging van de geschiedenis vormen.

Klassenbewustzijn wordt gevormd door het eigen maken van alle factoren die de voorwaarden vormen van de reproductie van de mens. Dat beperkt zich niet tot de bestaansvoorwaarden, maar gaat ook over ideeën als vakbonds-, vrouwen-, migranten-, rassen-, vredesstrijd, strijd van homoseksuelen, strijd voor het behoud van het klimaat. Daarbij is klassenbewustzijn het bewustzijn van de noodzaak van de opheffing van het kapitalisme, niet alleen door de vervanging van zijn productieverhoudingen, maar ook voor het herstel van alle andere sociale relaties op basis van gelijkwaardigheid.

Klassiek affiche Onafhankelijke Socialistische Partij

(1) Guglielmo Carchedi, Classes and Class AnalysisA, in The debate on Classes van Erik Olin Wright, 1989, Verso Books, Londen.

S symbool