Leesgroep "Heropleving Karl Marx" - sleutelbegrippen en nieuwe interpretaties - deel 20

Kunst

Sjarrel Massop

Het begrip vrijheid, ook in de 'diepste dialectische betekenis' (zie verder), is voor Marx een belangrijk uitgangspunt. Isabelle Garo benadrukt dat in de slotconclusie van haar bijdrage over kunst in de Heropleving van Karl Marx. 1 Deze luidt: Marx verkende het pad van de kunst niet als zodanig. Hij beschouwde kunst, gelijk al het andere werk dat een inventieve inspanning kent, als betrouwbaarder voor zijn benadering dan een herhaling van zijn letterlijke teksten.

Dat is de kern van de vrijheidsgedachte van Marx. Hij ziet patronen, structuren, systemen en beschrijft die in het volle bewustzijn dat zij in een dynamische kapitalistische omgeving permanent aan verandering onderhevig zijn. Het begrijpen van die verandering – 'verstehen' - is de basis voor mogelijke veranderingen. Kunst is dan een uitermate goede mogelijkheid om dat uit te drukken.

Tegengestelde vrijheden

Moderne schets Karl Marx
Printerest - Arif Wicaksono

Wat is de 'diepe dialectische betekenis' van vrijheid? Marx zegt dat het kapitaal op twee manieren de arbeid vrij maakt. Ten eerste de arbeid(st)er wordt bevrijd van zijn/haar productiemiddelen. Ten tweede wordt de arbeid zelf vrij, de slavernij is afgeschaft, de arbeid(st)er is vrij om zijn/haar arbeidsvermogen te verkopen. Dit is uiteraard een schijnvrijheid, want de arbeid(st)er is niet vrij af te zien van de noodzaak in het levensonderhoud te kunnen voorzien. Tegelijk heeft de vrije arbeid wel de mogelijkheid gekregen zich uit te drukken, namelijk om in volle vrijheid te schrijven, te lezen, te presteren, kunst te produceren. De ervaringen van die tegengestelde vrijheden kunnen tot ontwikkelingen leiden die de arbeidersklasse in staat stelt zich als klasse te bevrijden van het kapitalisme.

De conclusie van Isabelle Garo (IG) heeft dit als invalshoek. Ze gaat in op de geschiedenis van Marx als kunsttheoreticus, maar de kracht van haar bijdrage is de actuele relevantie van Marx' analyses over de kunst. Ze doet dat op drie niveaus.

1) Ontwikkeling individuele capaciteiten

IGNiet alleen leidt de analyse van Marx tot een normatieve esthetiek. Hij bevrijdt impliciet artistieke activiteiten van elk politiek verbod op actie, zowel waar het om de inhoud gaat als om de uitvoering. De uitvoering die verder gaat dan de kring van de op kunst gerichte professionals.

Kunst kan geen politieke dwang opgelegd krijgen. Kunst moet geheel vrij van politiek zijn, mensen moeten zich in hun kunstzinnige producties vrij kunnen uiten. Marx zag de schepping en de ervaring van de kunst als de mogelijkheid te spelen en te dromen, de herwinning om kind te kunnen zijn, de vrijheid van de tijd. Dit in tegenstelling tot de diefstal van de menselijke tijd die de essentie van het kapitalisme is. De enige functie van artistieke activiteiten ligt precies in het niet gebonden zijn aan normen, in volle vrijheid dingen maken die het 'mens zijn' kunnen uitdrukken. Een dergelijke functie is bijvoorbeeld zeker niet uitgewerkt in het ‘socialistische realisme’, de gepropageerde kunstrichting van de voormalige Sovjet-Unie.
Kunst kan zo een wezenlijke bijdrage leveren aan het zelfbewust worden van de arbeidersklasse.

2) Kunst en kapitalisme

Portret foto
Isabelle Garo - Wikipedia

IGKunst en cultuur vormen een volwaardige sector in het kapitalisme, en wel naar een niveau dat Marx slechts enigszins kon vermoeden.
Hoewel kunstzinnige en culturele activiteiten dichter dan ooit bij de activiteiten komen die onderworpen zijn aan de wet van de arbeidswaarde, kunnen ze zich er toch nog min of meer aan onttrekken. Dit verschil tussen productieve arbeid en kunstzinnige en culturele arbeid is direct verbonden aan één van de fundamentele tegenstellingen van het kapitalisme. Namelijk het streven om de arbeidskracht zo volledig mogelijk in te lijven, zelfs als de arbeidskracht nooit geproduceerd is als een waar (commodity).
Kunstenaars, en bijvoorbeeld beroepsvoetballers, worden maar heel beperkt als zodanig gevormd. Ze hebben bij de ontwikkeling van hun kwaliteiten relatief veel vrijheid gekregen en waren geen product van een kapitalistische investering. Maar stijgen ze als schrijver, schilder, voetballer, autocoureur tot grote hoogte, worden ze commercieel lucratief en binnengehaald door het kapitaal als een bron voor verdere accumulatie, in populaire termen als 'verdienmodel'.

Waar Isabelle Garo niet over spreekt, is de vooropzette, georganiseerde producties waarin kunstenaars of culturele arbeiders, vaak als zeer goedbetaalde figuranten, werkzaam zijn. Denk aan de musical ''Soldaat van Oranje'', het wereldkampioenschap voetbal in Qatar, de formule 1 'grand prix' in Zandvoort, het Eurovisie songfestival, enzovoort. Evenementen, waarin de artistieke of culturele prestatie volledig ondergeschikt gemaakt wordt aan de commerciële betekenis. Een nieuwe vorm van uitbuiting van de arbeidersklasse die redelijk veel entreegeld kost, gebruik van consumpties verwacht en van het publiek veronderstelt zich behoorlijk uit te dossen als het er bij wil horen.

3) Kritische kunst

IGHet betreft de complexiteit van de kritische kunst die in de uiteindelijke inhoud betrokken is bij menselijke problemen en geproduceerd wordt door artiesten die deelnemen aan het sociale en politieke proces van menselijke emancipatie.
Het is, ook vandaag, de vraag wat een dergelijke kunst kan voortbrengen in een vijandige omgeving. Kritisch blijven in combinatie met autonomie in een strijd voor behoud van de integriteit en strijdbare solidariteit, staat permanent op de agenda. Opkomen voor homoseksualiteit, behoud van klimaat en milieu, voor antiracisme en antidiscriminatie, tegen seksuele intimidatie, is niet eenvoudig. Bijvoorbeeld een uitgever of een schouwburgdirecteur vinden om er over te schrijven of op het toneel te laten zien. Daarbij is het van belang voortdurend actueel te blijven, te vernieuwen en de traditionele criticasters van het 'economisch' kapitalisme te overtuigen van de kritische kracht van kunst.

Kunst kan veel bijdragen aan de bevrijding van de arbeidersklasse, aan de weg naar het socialisme. De kunst moet dan wel vrij en authentiek zijn, ontdaan van commerciële humbug en vrij toegankelijk zijn voor de arbeidersklasse.


  1. Isabelle Garo is een Franse filosofe die haar onderzoek richt op de actuele betekenis van het werk van Marx. Zij heeft heeft een kritische visie op Marx' werk in Frankrijk sterk beïnvloed (zie Wikipedia). (terug)
S symbool