Leesgroep "Heropleving Karl Marx" - sleutelbegrippen en nieuwe interpretaties - deel 22

Marxisme en marxisme

Sjarrel Massop

Om te beginnen een citaat van Immanuel Wallerstein (1):
Iemand die geschriften produceert, is als iemand op een schip die een flessenpost overboord gooit met een tekst erin. Eenmaal overboord gegooid kan zo'n iemand niet langer controle uitoefenen waar naartoe de zee de fles zal brengen, wie zal claimen de eigenaar te zijn, wie de fles zal vinden en de boodschap zal veranderen, wie het zal proberen te vernietigen of zal verbergen. Het is algemeen bekend, dat Karl Marx, toen hij refereerde aan de zogenaamde Legale Marxisten zei: "Wat zeker is, is dat ik geen marxist ben."

Foto
Immanuel Wallerstein

Immanuel Wallerstein (IW) spreekt van een 'wereldsysteem' om verschillende wetenschappelijke benaderingen – historisch, economisch, politiek, sociologisch – te begrijpen. Zijn conclusie is dat dit systeem in zijn meest elementaire vorm kapitalistisch is en dwingt tot een oneindige accumulatie (groei) van het kapitaal. Wallerstein sluit aan op Marx' opvatting over kapitaal: alle productiemiddelen die waarde, en daarmee surpluswaarde, in een productieproces voortbrengen en zich ontwikkelen langs de genoemde wetenschappelijke sectoren. Marx volgde deze ontwikkelingen die tijdens zijn leven een stroomversnelling bereikten en hem tot andere inzichten brachten. Wallerstein stelt zich de vraag of in de voortgaande ontwikkelingen het systeem houdbaar blijft voor de wereld.

Foto Engels Foto Gramsci
Friedrich Engels (l) en Antonio Gramsci (r).

Het marxisme van Engels

Friedrich Engels (1820-1895) was zeker in alle opzichten de erfgenaam van Marx (1818-1883), maar ook hij had eigen ervaringen en kwam in een andere wereld te staan als zijn kompaan Karl Marx en moest dus ook interpreteren. De complicatie is dat Marx zeer actief was op de vier wetenschappelijke gebieden die Wallerstein benoemt (geschiedenis, economie, politiek en sociologie). Marx is door Antonio Gramsci (1897-1937, oprichter communistische partij in Italië) getypeerd als een organisch intellectueel. Op alle gebieden zeer bedreven en in staat deze op een bewonderenswaardige manier te verbinden.
Engels' versie van het marxisme was vooral politiek gericht en borduurde voort op het Communistische Manifest dat hij samen met Marx in het revolutionaire jaar 1848 schreef. De periode na het overlijden van Marx kenmerkten zich echter door een politiek relatief stabiele periode. Dat betekende dat Engels zich concentreerde op de versterking van de arbeidersklasse en het vinden van uitwegen in een politieke impasse.

IWDe versie van Engels diende als het fundament van wat de meest belangrijke marxistische politieke partij zou worden in de late periode van de negentiende eeuw: de Duitse Sociaaldemocratische Partij (SPD). Belangrijk om verschillende redenen:

  1. De SPD bereikte het relatief grootste politieke succes van alle tot dan toe bestaande socialistische bewegingen, ondanks de zware repressie.
  2. Ze was in staat een aantal verwante en ondergeschikte bewegingen te steunen en creëerde een machtig netwerk van structuren in de burgerlijke samenleving.
  3. Ze werd gedurende dertig tot veertig jaar de plaats voor de belangrijkste debatten over een marxistische politieke strategie in de wereld.
Foto Bernstein
Eduard Bernstein

Het marxisme van Bernstein

Te verwachten was een reactie van de prominent SPD-politicus Eduard Bernstein (1850-1932) die zich op Marx beriep.

IWDe positie van Bernstein was redelijk duidelijk. Hij riep op voor een revisie van de theoretische stelling die er van uitging dat slechts door één of andere gewelddadige opstand de bestaande orde kon worden vervangen door de schepping van een socialistische samenleving. Bernstein stelde daar tegenover dat arbeiders, sinds zij de numerieke meerderheid vormden van de bevolking, zich eenvoudig naar de macht konden stemmen, wanneer eenmaal het algemene kiesrecht van mannen bereikt was.
Dit standpunt leidde al snel tot de vervlechting van de socialistische beweging met de burgerlijke samenleving. Dat wil zeggen: de splitsing van de deelgebieden waarmee de socialistische beweging de strijd moest voeren, zeker op economische en sociaal gebied. Met als gevolg: steeds meer compromissen met de bourgeoisie en als dieptepunt de instemming met oorlogskredieten waardoor in 1914 de Eerste Wereldoorlog kon uitbreken.

De discussie over het wereldsysteem van Wallerstein komt hiermee duidelijk naar voren. Het gaat over het kapitalisme dat steeds meer vanuit de kern de wereld domineert, zelfs uitmondend in een wereldoorlog. Daarbij komen de politieke verhoudingen, de economische belangen en de sociale verhoudingen onder druk te staan.

Het sovjet marxisme

In de Eerste Wereldoorlog was Rusland de grote verliezer. De sociaal revolutionair Kerenski kreeg in juli 1917 de leiding en opteerde voor een vervolg van de oorlog. Dat sloeg helemaal niet aan en verleidde Lenin tot de uitspraak: de politieke macht lag op straat en de Bolsjewieken pikten die eenvoudig op. De verovering van de staatsmacht door de bolsjewieken leidde tot de heroverweging van de betekenis van het marxisme. Zelfs tot een herdefinitie van het marxisme. In deze vroege periode van bolsjewistische macht kunnen vier belangrijke momenten onderscheiden worden.

IW

  1. Een dergelijke revolutie had niet moeten plaatsvinden in Rusland. Volgens de analyse van Engels zou dat moeten gebeuren in het economisch meest ontwikkelde land.
  2. De oprichting van de Derde Internationale in 1919, samengesteld uit revolutionaire partijen die de opdracht kregen een gelijke revolutie in eigen land te organiseren en het voorbeeld van de Sovjet-Unie te volgen.
  3. Het centrale thema werd niet meer de nationale klassenstrijd, maar het anti imperialisme in koloniale en semi koloniale landen.

Het was in 1925 al duidelijk dat de wereldrevolutie niet zou uitbreken. Daarom werd de aandacht verlegd naar landen waarin het kapitalisme nog niet sterk ontwikkeld was. De nieuwe sociaaldemocratie, vooral in Duitsland, maar ook in Engeland, omarmde het kapitalisme omwille van de groei van de economie: de oneindige accumulatie van het kapitaal. Zelfs de Sovjet-Unie in haar prille bestaan kreeg imperialistische trekjes.

  1. De bolsjewieken die de communistische partij van de Sovjet-Unie claimden, riepen de doctrine uit van ‘het socialisme in één land’.

Tussen 1919 en 1945 waren er dus twee met elkaar strijdende versies van het marxisme, de ene omarmd door de Tweede Internationale (1891), de andere door de Derde Internationale (1919), de Komintern, onder aanvoering van de Sovjet-Unie

De koude oorlog

IW - Het einde van de Tweede Wereldoorlog veranderde de geopolitieke situatie in de wereld en had een grote invloed op de definities van het marxisme. De belangrijkste consequentie van de uitkomst van de oorlog was de aanname of reële hegemonie van het wereldsysteem door de Verenigde Staten.
De Sovjet-Unie was echter in dit geheel een wereldspeler geworden, met drie resultaten van de onderhandelingen in Jalta in februari 1945: 1) de verdeling van de wereld in invloedssferen: een derde voor Rusland, twee derde voor de VS; 2) de strikte economische scheiding tussen deze invloedssferen; 3) de volledige wederzijdse, ideologische ontkenning.

IWDe functie van het ideologische geschreeuw was niet om de ander te veranderen, maar de onvoorwaardelijke loyaliteit van de bondgenoten en hun satellieten aan de leiders van elk van de twee kampen.

Zie hier ook de houding van Poetin die anno 2022 in de geest van deze loyaliteit, zonder de ideologische veren, vasthoudt aan dit machtsprincipe. Overigens vergelijkbaar met de opstelling van zowel Joe Biden als Xi Jinping die niet vies zijn dit principe te misbruiken.
Belangrijk is dat de invloed van deze geopolitieke machtsstrijd het marxisme veel kwaad heeft gedaan: een bijna vernietigende uitwerking op het oorspronkelijke gedachtegoed van Marx dat in deze ordinaire machtsstrijd met zijn humanisme volledig buiten spel is gezet.

Nieuwe versies van het marxisme

IWAlsof de ontwikkelingen niet verwarrend genoeg waren voor de betekenis van het marxisme, de wereldrevolutie van 1968 voegde genoeg brandstof toe aan het vuur. Ze duurde eigenlijk van 1966 tot 1970. Het was een wereldrevolutie, omdat ze in alle drie politieke zones van het wereldsysteem woedde: het Europese noorden, inclusief de VS, de ‘socialistische’ landen en de ‘derde wereld’.
Wat waren de thema’s?

IWWat de activisten in de opstanden van 1968 beweerden over het Oude Links was dat ze inderdaad de staatsmacht in handen hadden in één of andere vorm, bijna overal, maar dat ze daarmee de wereld niet veranderden, zoals ze wel beloofd hadden. In plaats daarvan waren ze niet met een oplossing gekomen, maar onderdeel van het probleem geworden.

De navolgers van Marx in al hun schakeringen waren zo vrij geweest de Moor (koosnaam van Marx) naar eigen inzicht te gebruiken. Daarbij maakten ze twee grote fouten. Ten eerste, verwaarloosden ze Marx' analyse van de politieke economie, door bijvoorbeeld de accumulatie te accepteren. Ten tweede, wierpen ze zich op als vervanger, als substituut van de arbeidersklasse, zonder in de gaten te hebben hoe deze klasse veranderde en ontwikkelde.

IWDit leidde onder andere tot de opkomst van een nieuw marxisme. Enerzijds het marxisme van China dat echter met de dood van Mao snel tot een einde kwam. Anderzijds een andere uitwerking van de definitie van het marxisme, namelijk een afwijzing van de versie van Engels die gebaseerd was op de begrippen staat en economie. Nieuwe thema’s werden aangedragen door het Nieuwe Links, bijvoorbeeld feminisme, ecologie, legitimiteit van veelvuldige seksualiteit, vrede en antiracisme.

Marxisme, een rijke schat

De wereldsamenleving is vandaag meer dan vijftig jaar verder, het kapitalisme tiert welig. De aanhangers dachten zelfs even, na de ineenstorting van het reëel bestaande socialisme eind jaren tachtig van de vorige eeuw, dat het einde van de geschiedenis daar was. Niets is minder waar. De geschiedenis gaat voort en bepaalt nog steeds het wereldsysteem van Wallerstein dat kapitalistisch is met als belangrijk kenmerk de eindeloze noodzaak van kapitaalaccumulatie.
Wat vijftig jaar geleden Nieuw Links was, is in grote lijnen even Oud Links geworden als waarvan 'de nieuwe' in 1968 'de oude' beschuldigde.

IWDe geschriften van Marx blijven voorzien in een rijke schat aan analytisch en politiek inzicht. Maar Marx stierf in 1883. De wereld is begonnen om aanvullende kwesties naar voren te brengen, waarmee Marx worstelde. We moeten daaraan geschriften van anderen toevoegen en nieuwe voortbrengen in de analytische, morele en politieke geest van Marx.
Het marxisme van morgen zal het product zijn van verdere analyse en verdere praktijk. Maar één van de basisvereiste is dat we Marx intelligent, voorzichtig en kritisch moeten lezen. Zijn werk voorziet nog altijd in de rijkste bron van de historische, sociale, economische en politieke wetenschap, een bron die we niet kunnen negeren of verdraaien.

De klasse die dat moet doen, mogen we niet vergeten. Een waardige slotzin om het project van de leesgroep Heropleving van Marx, sleutelbegrippen en nieuwe interpretaties af te ronden. Met in gedachte de aanmoediging van Immanuel Wallerstein analytisch en praktisch productief te blijven - intelligent, voorzichtig en vooral kritisch.

(1) Immanuel Wallerstein (1930–2019) was een Amerikaanse hoogleraar sociologie en een 'anders globalist'. De hier gebruikte bijdrage schreef hij vlak voor zijn overlijden. Zijn grote werk is het Wereldsysteem. Een samenvatting is als e-boek beschikbaar: The World systems analysis, an Introduction, Durham, Duke University Press, 2004.

S symbool