Leesgroep "Heropleving Karl Marx" - sleutelbegrippen en nieuwe interpretaties - deel 12

Nationalisme en etniciteit

Sjarrel Massop

Het wetenschappelijk vakgebied van Karl Marx was de politieke economie. Politiek gaat over de macht en het machtsmonopolie – wie heeft de zeggenschap over het geweld en de toepassing. Economie gaat over het bezit en de verdeling van de middelen. Macht en middelen gaan vaak samen, maar niet altijd. In het streven naar macht en middelen, bijvoorbeeld het imperialisme, kunnen accenten gelegd worden. De actuele strijd over de Oekraïne illustreert dat wonderbaarlijk. Het geopolitieke offensief van Rusland gaat over de toepassing van bruut geweld. De westerse sancties gaan over de toepassing van economische macht om het brute geweld te beteugelen. Beide zijn vormen van imperialisme, het opleggen van de hegemonie over mensen.

Marx zag dat in die strijd de mens het moet afleggen, dat was zijn humanisme. Hij zag ook dat mensen zelf in hun streven naar emancipatie de sleutel waren voor de bestrijding van deze beide vormen van overheersing. Vandaar zijn oproep in het Communistisch Manifest; Proletariërs aller landen verenigt U!

Geweld en hegemonie

De gevolgen van de twee vormen van imperialisme - economisch geweld en hegemonie - tekenen zich in Oekraïne en ver daar buiten af. Vele mensenlevens zullen verloren gaan in een onzinnige oorlog, waar mensen tegen elkaar opgezet worden zonder uitzicht te krijgen op werkelijke politieke vrijheid en bevrijding. Maar economisch komt er ook al een drama in zicht. De middelen komen niet meer naar de mensen, de inflatie stijgt, de energie wordt onbetaalbaar, de inkomens van vele mensen in vele landen zullen niet meer voldoende zijn voor een veilig voortbestaan. Het kapitalisme stevent af op een geweldige crisis, de oorlog in de Oekraïne is slechts een katalysator voor dat proces.

Hoe kunnen socialisten zich in deze kwestie opstellen? Marx had daar zo zijn ideeën over en Kevin Anderson (KA) heeft die in zijn bijdrage aan de Heropleving van Karl Marx over nationalisme en etniciteit, weergegeven en bood tevens een doorkijk naar de 21ste eeuw. Wederom heeft Rosa Luxemburg van zich laten horen met een kritiek op de Russische revolutie.(Overigens kwam daarbij het lang geleden gelezen boek van Basil Davidson in herinnering). 1

Marx en Amerikaanse Burgeroorlog

Voorkant boek Marx at the margins

Opvallend aan de bijdragen van Marx aan het hier besproken thema was de politieke en economische koppeling aan de klassenstrijd, de strijd voor de emancipatie van de arbeidersklasse in het geheel. Daarin maakte Marx best opportunistische keuzes. De Poolse nationalistische beweging die sterke socialistische tendensen had, vormde een buffer tussen het Russische en het Duitse imperialisme. Zij het dat deze twee Europese grootmachten zich in het midden van de 19e eeuw niet exclusief richtten op economische uitbreiding. Het imperialisme was in die tijd nog niet zo nadrukkelijk verweven met de noodzaak tot verdere kapitalisering van de samenlevingen.
In de Amerikaanse Burgeroorlog koos Marx positie voor de Noorderlingen en zag duidelijk dat de afschaffing van de slavernij de klassenstrijd in het geheel zou dienen. Marx heeft niet expliciet de verbinding gelegd tussen het toenmalige imperialisme en de noodzaak het kapitaal te accumuleren buiten de landen waar het kapitalisme al dominant was. Het was Rosa Luxemburg die daarop de nadruk legde.

KA – Het verslaan van het systeem van de slavernij en de bevrijding van de slaven zou het kapitalisme niet vernietigen, maar wel de voorwaarden scheppen voor meer sympathie om de arbeid te organiseren en te verheffen - of het nu witten of zwarten zijn. Wees er verzekerd van, Marx zag dit als een burgerlijke revolutie in plaats van een communistische.
In de Verenigde Staten was elke onafhankelijke arbeidersbeweging verlamd zolang de slavernij voortduurde. De eerste noodzaak was de arbeid te bevrijden van kapitalistische slavernij door het aannemen van een wet, waarin de achturige werkdag in alle staten van de Amerikaanse Unie normaal wordt.

Imperialisme ander gezicht

Marx verbond de strijd voor meer nationale vrijheid en bevrijding van etnische groepen aan de algemene emancipatie en bevrijding van de arbeid - aan de klassenstrijd. Bevrijding betreft de gehele klasse zonder de onderlinge verschillen tussen mensen en groepen mensen in acht te nemen. De emancipatie van de arbeid is meer dan het zelfbewust worden van de individuen in de klasse. Het gaat ook over het humanistische aspect als voorwaarde voor de emancipatie van de mens.
In de Ierse kwestie speelde iets dergelijks, maar er was nog een ander aspect. De Ierse nationale bevrijdingsstrijd was niet alleen de strijd voor Ierse onafhankelijkheid. Het was een gecombineerde strijd tegen de onderdrukking van het nationalistische gevoel van de Ieren en het nieuwe imperialistische gedrag van de Engelsen. Het Engelse kapitalisme kreeg last van 'overaccumulatie' van het kapitaal die uitwerkte in een economische uitbreidingsdrift. Het eigen kapitaal kon zich niet verder ontwikkelen, er waren andere landen en samenlevingen nodig om als systeem door te kunnen groeien, bijvoorbeeld Ierland. Het imperialisme kreeg een ander gezicht, het was niet alleen een geopolitieke kwestie, er kwam het aspect van de expansiezucht van het kapitaal bij. Juist dat stelde Rosa Luxemburg centraal. Het surplus kapitaal kan niet meer terugstromen naar de eigen economie en zoekt zijn weg in andere nog niet gekapitaliseerde economieën, zoals Ierland. Vandaag vergelijkbaar met wat bijvoorbeeld China in Zuidoost Azië en in Afrika doet.

KA – De aandacht voor Ierland bracht twee sporen van zijn gedachten bijeen over nationalisme en etniciteit:
1. Ras en etniciteit binnen de arbeidersklasse van een grote industriële samenleving kunnen beide bron zijn voor een dubbel bewustzijn, te weten een klassenbewustzijn en een strijd voor de bevrijding van een volk op basis van etniciteit. Uitmondend in een revolutionaire subject
[zie thema 6 in deze serie], een groep die een revolutie tot uitvoering brengt. [het proletariaat bijvoorbeeld]
2. De dialectische interactie tussen de strijd voor nationale emancipatie en de bredere globale strijd voor democratie en uiteindelijk een socialistische omwenteling.

Hier toont zich een spanningsveld. Strijd voor nationale bevrijding en voor uitbanning van rassenongelijkheid kan leiden tot uitsluiting. Een keuze gemaakt voor etniciteit of voor klassenstrijd, terwijl de revolutie vraagt om geen uitsluiting en de verbinding van de diverse vormen van strijd. De totale strijd voor de ontwikkeling van een socialistische oplossing speelt zich af in de interactie tussen nationale bevrijding en de strijd om de bevrijding van de klasse als een geheel. De vraag is hoe die twee met elkaar te verbinden, hoe een samensmelting van de emancipatiestrijd te realiseren?

Kritiek op Russische revolutie

Rosa Luxemburg
Schilderij Quentin Hubert - 2018.

Rosa Luxemburg had een grote sympathie voor de Russische revolutie van 1917, maar in de uitwerking daarvan bracht ze ook twee grote kritiekpunten naar voren.
Het eerste betrof het land aan de boeren. Land is een productiemiddel en zou als zodanig gesocialiseerd moeten worden. De bolsjewieken die de leiding kregen na de revolutie schaften het grootgrondbezit af en boden de beschikbare grond aan de kleine boeren. De landbouwproductie werd zo niet gesocialiseerd.
Het gevolg daarvan was dat de boeren niet voor of in een collectief gingen werken. Het werden eigenlijk 'kleine kapitalisten'. Dat bleek later moeilijk weer terug te draaien. De kritiek van Rosa was dat er zo geen collectivisatie plaatsvond. De kapitalisering van de achtergebleven Russische economie werd door de revolutie mogelijk gemaakt.

Het tweede betrof de onafhankelijkheid van diverse naties, het 'nationaliteitenvraagstuk'. In de vrede van Brest Litovsk (1918, tussen Duitsland en Rusland) kregen verschillende landen autonomie. De bolsjewieken kwamen zo tegemoet aan de wens tot nationale onafhankelijkheid. Socialisme is echter een kwestie van niemand en niets uitsluiten. Door naties onafhankelijkheid te verlenen, werd er een 'niet aanvalssituatie' georganiseerd. Landen als Polen, Oekraïne en Finland werden onafhankelijk. Dat maakte volgens Rosa Luxemburg het doorzetten van de internationale revolutie moeilijk en daarmee de overgang in die landen naar een socialistische economie. Voorwaarde voor een dergelijk standpunt is wel dat geen enkele vorm van imperialisme de emancipatie van de arbeidersklasse in de weg mag staan. Hoe momenteel Rusland in de Oekraïne 'huishoudt', is dodelijk voor de emancipatie van de arbeiders en alle etnische groepen, en moet ten zeerste afgekeurd worden.

Opportunisme

KA - Het proletariaat van Marx was geen gelijkgeschakelde groep, wanneer daar concreet naar gekeken werd. Hij zag de Amerikaanse en de Engelse arbeidersklasse als gespleten eenheden, met tegenstellingen die door de klasse heen gingen en gebaseerd waren op ras en etniciteit. Aan de ene kant, bevorderden deze tegenstellingen een vals bewustzijn op basis van etnocentrisme en racistische ideologieën die de kapitalistisch orde ondersteunen. Aan de andere kant creëerde de interactie met raciale en etnische opstanden een nieuwe tegenstelling binnen de kapitalistische orde. Deze voedde de noodzaak van nieuwe revolutionaire subjecten die bewapend zijn met een vastberadenheid om het gehele kapitalistische systeem op de grondvesten te laten schudden.

Het gevaar van opportunisme is groot. Namelijk een strijd tegen problemen die ogenschijnlijk niet economisch zijn, dus los van de klassenstrijd bestreden worden. Het kan en mag echter niet zo zijn dat een klassenstrijd prevaleert boven ander kwesties die in de samenlevingen spelen. Alle vormen van strijd zijn belangrijk, zoals voor behoud van het klimaat, tegen opwarming van de aarde, tegen racisme en seksisme, voor de vrouwenstrijd, voor nationale onafhankelijkheid. Afgezien van het feit dat al deze strijdterreinen nooit binnen het kapitalisme 'opgelost' kunnen worden, zijn zij voor een groot gedeelte veroorzaakt of opgekomen door de opkomst van het kapitalisme.


  1.   Kevin Anderson, (2020), Nationalisme en Etniciteit, in The Marx Revival, Key Concepts and New Interpretations, Cambridge, University Press. Anderson (1948) is socioloog en hoogleraar aan de Universiteit van Californië, een humanistisch marxist. Hij schreef een boek nationalisme, etniciteit in niet westerse samenlevingen.
      Rosa Luxemburg schreef een kritiek op de Russische Revolutie - www.marxists.org - luxemburg/1918/1918rr , Zie ook: The Accumulation of Capital, Londen, Routledge Classics, 2003.
      Basil Davidson, Afrika en de vloek van de natiestaat, the black mans’s Burden, Amsterdam, Novib, Mets (1992). Dit boek gaat over de herverdeling van Afrika over natiestaten die volstrekt voorbij gaat aan de werkelijke gevolgen voor de volkeren en groepen en onder andere ook geleid heeft tot de ramp in Ruanda. (terug)
S symbool