Leesgroep "Heropleving Karl Marx" - sleutelbegrippen en nieuwe interpretaties - deel 17

Oorlog en internationale relaties

Sjarrel Massop

Globalisering is een fase van het uitdijende kapitalisme met groei en accumulatie als wezenskenmerken. Lenin heeft ooit het imperialisme als eindfase van het kapitalisme betiteld. De globalisering is echter een vervolgfase. Dat wil niet zeggen dat het imperialisme voorbij is, het is nog steeds prominent aanwezig. Rosa Luxemburg vestigde de aandacht op de noodzaak om landen en gebieden die nog in een voorstadium waren, in het kapitalisme op te nemen - de wereld kapitalistisch te maken. Leon Trotski formuleerde de wetmatigheid van de ongelijke en gecombineerde ontwikkeling die deze beweging beschreef. Marx en Engels vermoedden al dat deze processen zouden plaatsvinden.

Benno Teschke (BT) heeft zich verdiept in de opvattingen van Marx en Engels over dit thema van 'oorlog en internationale relaties'. Zijn bijdrage aan het project van de "Heropleving van Karl Marx" schetst een historisch beeld. 1

Verlate ontdekking

BT - De gedachten van Marx over internationale relaties leidden hem van schematische formaliseringen, via concessies aan zijn dwalingen, naar een open einde, omdat hij het ook niet wist. Zijn gedachten faalden om te kunnen gaan met een meer systematische reflectie op de geopolitieke dimensies van sociale processen door de tijd heen. Een reflectie dat het basisuitgangspunt van het historische materialisme in heroverweging zou moeten nemen.

Dit vraagt om uitleg. Marx ging in zijn analyse van de werking van het kapitaal uit van de ‘waar’ (commodity) die op de markt verkocht werd, waarbij die ‘waar’ duurder verkocht werd dan dat er aan geld in geïnvesteerd was om het te produceren. Daardoor leverde de verkoop van die ‘waar’ winst op. Dat is grofweg de schematische formalisering: Geld-Waar → meer Geld en Waar-Geld → meer Waar.
Marx dacht verder dat dit proces in alle economieën geleidelijk van toepassing zou worden. Hij zag geen gelijkmatige ontwikkeling, dat moest hij toegeven. Het idee van Rosa Luxemburg dat het kapitaal daarbij niet kapitalistische economieën nodig had om te kunnen groeien, zag hij onvoldoende. Die ongelijke ontwikkeling van het kapitalisme brengt spanningen mee van geopolitieke aard. Dat wil zeggen dat conflicten van niet economische aard een belangrijke rol spelen in de ongelijke economische ontwikkelingen in een wereldwijd voortgaand kapitalisme. Dat is wat Teschke bedoelt als hij zegt dat Marx gedwongen werd om het basisuitgangspunt van het historische materialisme in heroverweging te nemen. Dat uitgangspunt is dat het kapitalisme zich ontwikkelt volgens een vast schema: primitieve accumulatie door onteigenen van grond en productiemiddelen om zo kapitalistische productie mogelijk te maken. Aanvulling daarop is dat het kapitaal expansiedriften heeft, ongeacht de fase van de eigen ontwikkeling, om desnoods met geweld andere gebieden te onderwerpen in dienst van zijn streven te kunnen groeien. Oorlogen en internationale relaties worden zo een onontwarbare knoop van politieke en economische belangen. Dat is wat zich nu in de Oekraïne afspeelt.

Ongelijke ontwikkeling

BT - Marx heeft nooit duidelijk gemaakt hoe precies de door handel bemiddelde uitbreiding van het kapitalisme, gebaseerd op de internationale verdeling van de arbeid, de regionale niet-kapitalistische klassenrelaties en voor-kapitalistische structuren omgevormd zouden worden in een kapitalistische richting.

Iemand die dat wel geprobeerd heeft, is David Harvey. Zijn stelling luidde: de ongelijke geografische ontwikkeling van het dagelijkse leven is het product van processen, waarmee we onszelf en onze wereld door productieve activiteiten voortstuwen. En dit met respect voor zowel 'onsamenhangende begrippen' als de dagelijkse praktijk. 2 Met onsamenhangende begrippen bedoelt hij de politieke verhoudingen en de economische processen die zich ongelijk ontwikkelen. Wat zijn de kenmerken van zo'n ongelijke ontwikkeling, volgens Harvey?

Tekening Marx maakt V-teken

Nu is de clou dat al die kenmerken zich in verschillende stadia ontwikkelen, mede afhankelijk van de geografische situatie. Ze ontwikkelen zich dus ongelijk. De schema's van Marx blijven dus wel intact, ook het historisch materialisme, maar de ontwikkeling ervan verloopt ongelijkmatig over landen en/of gebieden.
Het kapitalisme kan zich op een 'vriendelijke' manier ontwikkelen door handel, we kopen gas van de Russen, de oligarchen kopen het vastgoed op in Amsterdam. Er kan echter ook oorlog aan te pas komen. De Amerikanen voerden een Golfoorlog om de strategische olievoorraden veilig te stellen die ze nodig hebben voor de ontwikkeling van hun economie.
Om het nog iets ingewikkelder te maken, er is ook sprake van een gecombineerde ontwikkeling. Dat geldt dus ook voor de politieke en economische ontwikkeling van het kapitalisme als systeem (zie: extra 458-2, 24 april 2022). Een voorbeeld daarvan is het verschijnsel dat veel westers kapitaal uitgeweken is naar China, waardoor dat land zich sneller kapitalistisch heeft kunnen ontwikkelen.

Oekraïne

De nadruk bij de oorlog in Oekraïne ligt sterk op de politieke verhoudingen. Rusland en Poetin zouden uit zijn op gebiedsuitbreiding en een grotere machtspositie in de wereld. Dat speelt beslist een rol, maar volgens mij geen doorslaggevende. De Russische economie als zodanig is niet groot, maar rust wel op een enorme hoeveelheid (financieel) kapitaal die met de energievoorraden verworven zijn. Dat kapitaal zoekt mogelijkheden voor uitbreiding, ook in eigen land en/of omgeving. Daarvoor is het nodig dat het land zich uitbreidt, goedschiks of kwaadschiks. Goedschiks door bijvoorbeeld de aanleg van pijpleidingen naar het westen. Kwaadschiks door de export via de Zwarte Zee veilig te stellen en Oekraïne - een land met veel potentie - te annexeren, zeker de potentieel lucratieve delen als bijvoorbeeld de Donbas. Rosa Luxemburg wees daar in 1898 al op in haar onderzoek naar de politieke en economische ontwikkeling van Polen, zij sprak over de aantrekkelijke gebieden van de Oekraïne. 3

Belangrijk is op te merken dat het westen flink wat boter op zijn hoofd heeft. De economische belangen prevaleren boven de politieke belangen. Handhaving van de soevereiniteit en democratie zijn mooie maskerades voor de grote economische belangen die het westen al in de Oekraïne heeft, bijvoorbeeld de enorm grote hoeveelheden voedsel die het land in de landbouw produceert. Hetzelfde geldt voor het grote afzetgebied van westerse producten en de mogelijkheden om met westers kapitaal dat natuurlijk moet renderen en Oekraïne volgens kapitalistische verhoudingen te moderniseren.
Om nog maar niet spreken over het historisch feit dat elke oorlog uit kapitalistisch oogpunt uitermate aantrekkelijk is voor de gehele wapenindustrie.
De keuze blijft socialisme of barbarij!

Tekening wapenarsenalen
bron: dreamstime

  1. Benno Teschke is hoogleraar Internationale Relaties, Universiteit van Sussex in Brighton, Engeland. Hij schreef: The Myth of 1648: Class, Geopolitics and the making of modern International Relations (Verso, 2003). (terug)
  2. David Harvey, (2006), Spaces of Global Capitalism, towards a theory of uneven geographical development, London, Verso. (terug)
  3. Rosa Luxemburg, (1898, 2013), The industrial Development of Poland, (dissertatie) in The Complete Works of Rosa Luxemburg, volume 1, economic writings, Londen, Verso. (terug)
S symbool