Henk Sneevliet en Rosa Luxemburg – in en uit de partij

Sociale hervorming of revolutie 1

Sjarrel Massop

In de globale kapitalistische samenleving lukt het linkse mensen van diverse signatuur maar niet om in hun eigen organisaties solidariteit, democratie en respect voor andersdenkenden tot een praktijk te maken. De aanzetten tot de vorming van een Internationale waren telkens veelbelovend om gedeelde strijd en solidariteit te praktiseren, maar alle vier pogingen daartoe mislukten. Een vergelijkbare worsteling maakten Henk Sneevliet en Rosa Luxemburg door, het heeft deze idealisten zelfs hun leven gekost. Ze stonden niet alleen, ook vele anderen die standvastig blijven om voor hun idealen te strijden, lopen vroeg of laat aan tegen het vraagstuk van 'onconventionele linkse samenwerking'.

Waarom aandacht voor Henk Sneevliet en Rosa Luxemburg? Het is dit jaar 13 april precies tachtig jaar geleden is dat de groep MLL door de Duitse fascisten op de Leusderheide bij Amersfoort gefusilleerd zijn - MLL staat voor Marx, Lenin, Luxemburg. De groep is de illegale voortzetting van de RSAP (Revolutionair Socialistische Arbeiders Partij) die al vroeg in 1940 door de Duitsers was verboden. Max Perthus (biograaf Sneevliet):

In juli [1940] trad de illegale RSAP naar buiten met regelmatig verschijnende illegale publicaties. De naam luidde Marx-Lenin-Luxemburg-Front en herinnerde aan de activiteit van Lenin en Rosa Luxemburg gedurende de Eerste Wereldoorlog. Het MLL front trok de internationalistische lijn door van het Internationale Arbeiders Front en keerde zich niet alleen tegen de fascistische onderdrukking, maar ook tegen de imperialistische oorlog. 2

Foto groep mannen rond Lenin
Henk Sneevliet (met baard) naast Lenin, 1920 – foto W1kipedia.

Gekonkel

De namen van Marx en Lenin in de keuze voor het Front waren redelijk vanzelfsprekend. Sneevliet had een groot vertrouwen van Lenin gekregen. Lenin had gehoord van de successen van Sneevliet in Nederlands–Indië. Toen Sneevliet terug was in Nederland, ontbood Lenin hem in Moskou. Lenin wilde nu de uitbreiding van de revolutie naar het westen uitbleef, zijn ogen richten op het oosten, vooral China. Hij had een speciaal bureau daarvoor opgericht en vroeg Sneevliet daaraan mee te werken. Dat heeft Sneevliet met groot succes gedaan. Nog altijd wordt hij in China gezien als een groot man voor de oprichting van de communistische partij van China.
De vermelding van Rosa Luxemburg was opvallend voor het MLL. Het is wel duidelijk dat Sneevliet zelf voor haar naam gekozen heeft, maar om welke reden? De aanleiding was een conflict tussen de SDAP (voorloper van de PvdA) en de SDP (Sociaal Democratische Partij, voorloper van de Communistische Partij in Nederland). Dat conflict kwam onder andere voort uit de nasleep van de zeeliedenstaking van 1911. Die staking kreeg geen steun van het NVV, de vakbond die verbonden was aan de SDAP. Dit in tegenstelling tot het aan de SDP gelieerde Nationale Arbeids-Secretariaat (NAS), waarvan Sneevliet een prominent lid was. Hij was echter, evenals Henriette Roland Holst, lid van de SDAP. Door dit conflict kwam daar een einde aan. Perthus:

De aanhoudende steun van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) voor deze bekrompen houding van het NVV deed de bekende revolutionaire socialisten Henk Sneevliet en Henriette Roland Holst de partij verlaten, wat zij in 1909 bij de oprichting van de marxistische SDP nog niet hadden gedaan. 

Sneevliet werd niet van harte lid van de SDP, hij vond de partij sektarisch. Maar meer nog gold het feit dat Sneevliet het Nederlandse gekonkel meer dan zat was. Hij wilde politiek en economisch opkomen voor mensen. Het gespleten zijn van zowel de vakbeweging als ook de politieke partijen, maakte de linkse beweging erg zwak.

Brief aan Roland Holst

Henriette Roland Holst staand tussen zittend publiek
Henriette Roland Holst spreekt op bijeenkomst
over algemeen kiesrecht, rond 1900.

Maar daaraan vooraf speelde de kwestie met Rosa Luxemburg. Elsbeth Etty (biografe Henriette Roland Holst):

Een maal thuis nam ze [Roland Holst] contact op met haar ‘pupil’ Henk Sneevliet, die heftig verontwaardigd was over de manier waarop het NVV en de SDAP de stakende zeelui behandelden. Samen besloten ze uit de partij te zullen stappen als het eerstvolgende SDAP-congres de weigering aan de steun aan de stakers niet zou afkeuren. Sneevliet vertrok kort daarop [waarschijnlijk augustus 1911] naar Berlijn en vertelde hun voornemen aan Rosa Luxemburg, die Henriette een brief vol schrik en zware vermaningen schreef. 3
(Etty citeert de brief niet volledig, ze slaat het eerste stukje over. De brief komt uit het archief van Sal Santen, de schoonzoon van Henk Sneevliet.)

Lieve Henriette!
Aan kameraad Sneevliet had ik een plezierige gast, niet alleen omdat ik van hem veel interessante dingen vernam, maar ook omdat hij me een bericht van jou bracht. Je hebt werkelijk ongelijk, dat je zo lang je vrienden niets van je laat horen. Wij moeten toch allemaal — de paar mensen die gelijk denken en voelen — met elkaar in contact blijven! Je lange stilzwijgen was voor mij nog te pijnlijker, omdat ik om verschillende redenen moest aannemen dat je met de algemene toestand en dus ook met je eigene niet tevreden was.
Nu hoor ik: jou gaat het persoonlijk, wat je gezondheid aangaat, goed, maar je wilt uit de SDAP gaan. Het eerste verheugt me oprecht, het tweede — neen! Je weet, ik was er sterk tegen dat jij destijds in de partij bleef toen de anderen heengingen. Ik was en ben nog van mening dat jullie allemaal solidair moeten zijn — erbinnen of erbuiten; een versplintering van de marxisten (niet te verwisselen met meningsverschillen!) is fataal. Maar nu, nu je uit de partij weg wilt, zou ik je dit toch met alle macht willen beletten. Je wilt zoals ik hoor, niet tot de SDP toetreden. Of dit juist is of niet, kan ik niet beoordelen.

Genoeg, je wilt en kunt niet in de SDP. Maar dan betekent je heengaan uit de SDAP eenvoudig het heengaan uit de sociaaldemocratische beweging! Dat mag je niet, dat mag niemand onzer! Wij mogen niet buiten de organisatie, buiten contact met de massa’s staan. De slechtste arbeiderspartij is beter dan geen. En de tijden kunnen veranderen. In een paar jaar kan een stormachtige periode in Holland of in geheel Europa de opportunistische mest wegvagen. Maar op deze tijden mag je niet buiten wachten, je moet de strijd, al schijnt hij nog zo onvruchtbaar, verder voeren — tot het uiterste. Je bent uitgespeeld, dood voor de politieke beweging, wanneer je buiten staat. Doe dat niet! Je hebt ook tegenover de Internationale verplichtingen. Blijf in het gelid, dat is onze plicht, wij zijn allen soldaten. Ik waarschuw je voor de misstap! Je Rosa.

Eerste Wereldoorlog

Sinds er een strategisch meningsverschil ontstond in de Tweede Internationale aan het einde van de negentiende eeuw, tussen de revisionisten en de revolutionairen, is het altijd hommeles gebleven. Rosa Luxemburg omschreef het in haar artikel Sociale Hervorming of Revolutie uit 1900 als volgt:

Wij moeten dus ook binnen het kader van de moderne maatschappij tot de conclusie komen dat er geen algemeen historische wet bestaat met betrekking tot de ontwikkeling van de democratie en zullen ons verder alleen bezig houden met de huidige fase van de burgerlijke geschiedenis; ook hier zien we dan in de politieke situatie, factoren die niet tot de verwerkelijking van Bernsteins [de grondlegger van het sociaal democratische revisionisme] schema leiden, maar eerder juist omgekeerd tot het prijsgeven door de burgerlijke maatschappij van de democratische verworvenheden.
Het punt is dat de sociaaldemocraten, niet te verwarren met de sociaaldemocratie van voor de splitsing, opgingen in de burgerlijke politiek en het parlementarisme. Ze braken met het idee van de revolutie, ze zochten hun perspectief in het geleidelijk aanpassen van de burgerlijke samenlevingen. Het socialisme was nog wel het einddoel, maar de weg er naar toe werd een andere. Feit was wel dat de nieuwe sociaaldemocraten in veel gevallen een betere aansluiting bij de massabewegingen vonden. De revolutionairen kwamen daarbij in het gedrang. Dat is de reden waarom uiteindelijk Rosa Luxemburg op haar standpunt terugkeerde. Eerst meende ze dat de revolutionairen uit de burgerlijke sociaaldemocratische partijen moesten stappen en eigen revolutionaire partijen en raden moesten oprichten. Later vond ze het belangrijk voor revolutionairen om aansluiting te vinden bij de massabewegingen, zoals de bijkans apolitieke vakbewegingen.

Dat is de achtergrond van haar draai in de brief aan Henriette Roland Holst. Voor Rosa Luxemburg bereikte dat dilemma het hoogtepunt in de laatste juli dagen van 1914. Het was duidelijk dat alles voorkomen moest worden dat een wereldoorlog uitbrak. Daarvoor was het nodig dat Duitsland buiten de oorlog bleef. Dat was weer afhankelijk van de Duitse Bondsdag of dat de sociaaldemocratische afgevaardigden zouden instemmen met de oorlogskredieten. Dat hebben de sociaaldemocraten dus wel gedaan, geheel buiten het voorstellingsvermogen van Rosa Luxemburg om. De ellende was niet te overzien toen Duitsland met instemming van de sociaaldemocraten in oorlog kwam, waardoor in augustus 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbrak.
Rosa Luxemburg heeft over dat verraad haar vermaarde Junius brochure geschreven. Uit het eerste hoofdstuk laat Rosa Friedrich Engels aan het woord: De burgerlijke maatschappij staat voor een dilemma, hetzij overgang naar het socialisme of terugvallen naar het barbarisme.

Voorkant Junius pamflet met foto Rosa Luxemburg

Dilemma

Henk Sneevliet had in de Nederlandse verhoudingen te maken met het dilemma 'binnen een massapartij blijven en concessies doen aan de reformisten of het revolutionaire socialisme trouw blijven en werken aan een revolutie'. De nasleep van de zeeliedenstaking en de afloop waren daar een schrijnend voorbeeld van. Sneevliet was vooral een pragmaticus, hij verkoos buiten de partijstrijd te blijven en vertrok naar Nederlands–Indië.
Rosa Luxemburg kon in 1911 echter geen kant op. Zoals gezegd, escaleerde in Duitsland dit dilemma met de goedkeuring van de oorlogskredieten en het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. De Junius brochure, bevestigde de keuze van Rosa.
Daar bleef het echter niet bij, het werd nog veel erger. Duitsland verloor de oorlog, en dat gaf heel veel ruimte aan de revanchisten. De sociaaldemocratie werd sterk in de naoorlogse jaren en vormde de Weimar republiek. Maar ook de (raden)communisten verwierven veel aanhang. Nadat in 1917 in Rusland de revolutie uitgebroken was, werd de noodzaak voor Duitsland nog veel groter om die ook in gang te brengen. De sociaaldemocraten gingen daarin niet mee en bleven bij hun standpunt om het socialisme via de geleidelijke weg te ontwikkelen. Ze maakten zo de weg vrij voor de revanchisten en de fascisten om aansluiting te vinden bij de massabeweging.
De revolutie in Duitsland sloeg niet door, daarmee kwam het Russische experiment in een volledig isolement. De revolutionairen in Duitsland moesten een zware tol betalen. In januari 1919 werden Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht door de Freikorpsen (revanchistische militairen van na de Eerste Wereldoorlog) vermoord met medeweten van de sociaaldemocratische regeringsleiders van de Weimar republiek.

Henk Sneevliet kreeg op een andere manier te maken met het dilemma. De tegenstand waar hij in Nederlands-Indië en China tegenaan liep, kwam niet zozeer uit de hoek van de sociaaldemocratie, maar van het nationalisme. En in Nederlands-Indië kwam daar uiteraard de bezettende macht door Nederland bij. Wat Henk Sneevliet geprobeerd heeft en waarin hij redelijk slaagde, was het nationalisme een sociaal karakter te geven, door vakbondswerk te organiseren en daarmee de mensen te mobiliseren. Het nationalisme kreeg daarmee een anti- imperialistische inhoud. Het was pionierswerk.

Foto
Henk Sneevliet, als voorzitter NAS –
foto VHV.

Terug in Nederland

In 1922 was Henk Sneevliet kort in Nederland, waar hij actief was in de CPH, de opvolger van de SDB. Hij reisde echter snel door naar Moskou, waar hij door Lenin gevraagd werd om naar China te gaan om daar 'iets van de grond te krijgen op basis van zijn ervaringen in Nederlands–Indië. In 1924 kwam Henk Sneevliet weer terug naar Nederland. Na veel persoonlijke beslommeringen werd hij toch weer actief in de Nederlandse politiek beweging en in de vakbeweging. De verhoudingen waren verstard, daar kwam bij dat na de dood van Lenin in januari 1924, heel snel de Russische Revolutie in een contra revolutionaire en gecompliceerde fase kwam.
Toch kwam het dilemma weer naar voren. Zeker na de grote economische crisis die in 1929 met de beurskrach van New York uitbarstte. Max Perthus daarover:

Op 2 februari 1929 hield Henk Sneevliet de openingsrede op de tweedaagse landelijke conferentie, waar de Revolutionair Socialistische Partij werd opgericht. In 1927-1928 was het voorbeeld van Rotterdam gevolgd en waren door de zogenaamde NAS communisten in vele plaatsen comités of groepen opgericht. Landelijk was het Revolutionair Socialistisch Verbond gevormd, waarvan op 28 april 1928 het weekblad Solidariteit verschenen was. Sneevliet was politiek de voornaamste kracht van deze formatie, ofschoon hij er geen bestuurspost in vervulde en pas later één van de redacteuren van het orgaan werd.

Sneevliet keerde dus terug op zijn post in Nederland en direct, wellicht aarzelend, weer aan het front. Het dilemma van politieke concessies aan de reformisten doen en actief worden in de massabeweging of revolutionair blijven en consequent opkomen voor de arbeid in de klassenstrijd, was in volle hevigheid terug. De pragmaticus Sneevliet was in zijn element in de dagelijkse werkzaamheden met mensen. Zijn combinatie van vakbondswerk en politieke agitatie waren zijn grote kwaliteiten. Hij was graag onder de mensen, vooral om de strijd voor emancipatie, solidariteit en sociale rechtvaardigheid compromisloos te voeren. In het NAS en de RSP dat later overging in de RSAP lukte dat het beste. Hij vond er zijn medestrijd(st)ers en kameraden. Ze hadden ook succes, ze kregen aanhang en zeker het NAS was een factor in de Nederlandse klassenstrijd.

Conflict

Maar eenvoudig was het allemaal niet. De RSP kreeg goede buitenlandse contacten, vooral met de linkse oppositie uit Rusland rond Leon Trotski. Die hartelijke band werkte op twee manieren Henk Sneevliet tegen. Trotski vond het uitermate belangrijk, evenals Rosa Luxemburg in 1911, dat de communisten in de massabewegingen bleven. Hij zag de noodzaak in dat de revolutie naar het westen moest overslaan, alleen al om de Russische Revolutie van een reactionaire dwaling af te houden. Dat ging echter ging geheel voorbij aan de verhoudingen in Nederland. Sterker het dilemma werd uitgebreid. Niet alleen met de reformisten begon het dilemma te spelen, ook met de Moskou getrouwe communisten in Nederland kwam de RSP/RSAP in conflict. Het dilemma beperkte zich niet tot de politieke verhoudingen, maar had ook zijn doorwerking in de vakbeweging.

Deze omstandigheden gaven geen steun aan een sterke Nederlandse revolutionaire beweging. Ten eerste was er de economische recessie met de grote massawerkeloosheid, ten tweede de Spaanse Burgeroorlog waar veel kader ook van de RSP/RSAP naar toe trok om te vechten tegen de fascisten.

Tegen de stroom

De titel van de eerste paragraaf van hoofdstuk zeventien van Perthus' biografie van Henk Sneevliet “Tegen de stroom” is ook de inleiding van een voorlopig einde van een revolutionaire ontwikkeling in Nederland. Het vormt de climax of misschien beter de anticlimax van het dilemma en de proloog van het tragische einde van Henk Sneevliet, zijn kameraden en de solidariteit waarvoor zij streden. Perthus: formuleert het zeer goed;

Henk Sneevliet ging door met wat hij als zijn levenstaak beschouwde. Hij was een vechter, die door strijd zijn persoonlijke of politieke tegenspoed te boven kwam. En het jaar 1937 was een jaar van tegenslagen. Gehoor gevend aan de dringende wens vanuit de NAS–bonden besloot hij in april voorlopig als voorzitter aan te blijven. De tegenstelling binnen de RSAP met betrekking tot het lidmaatschap van het NVV of het NAS had in de nog steeds aanhoudende crisissituatie (ruim 451.000 werklozen in januari 1937) haar scherpte verloren. De grote vakbonden deden steeds minder, de actieve opposanten werden uitgesloten en kwamen vaak bij het NAS terecht. Een jaar tevoren had er nog een grote vissersstaking in IJmuiden plaats die, niet gesteund door de grote bonden, maar wel door een comité waarvan de NAS en RSAP de voornaamste krachten waren, gewonnen werd.

Sneevliet stelde alles in het werk om opnieuw een groot drama te vermijden, maar ergens zag hij in dat een nieuwe grote nederlaag niet te vermijden was. Misschien voelde hij aan dat het voor hem persoonlijk ook niet goed zou aflopen. Het grote dilemma verzwakte links, ook internationaal, en Sneevliet wilde daar absoluut niet voor weglopen. Perthus:

Op de 10de mei waren Henk en Mien Sneevliet in Brussel. Begin maart had Julian Gorkin nog tegen Henk gezegd: ‘Geef mij toestemming, dat ik de nodige voorzieningen tref voor je vertrek naar Amerika. Een man als jij mag zich niet bloot stellen aan de terreur van het monsterachtige hitlerisme en stalinisme’. Sneevliet dacht na en antwoordde Gorkin daarop beslist: ‘Ik kan mijn partijgenoten niet in de steek laten. Waar zij zich bevinden, behoor ik ook te zijn. Zij zijn in Holland en zullen er blijven.

Foto Henriette Roland Holst achter spreekgestoelte
Henriette Roland Holst 1947 – foto Nationaal Archief.

Derde front

Henk Sneevliet kon het dilemma waartegen hij gevochten had, niet keren. De reformisten zowel in de vakbeweging als in de politieke organisaties werden door de fascisten snel gelijkgeschakeld. De communisten waanden zich nog een tijd veilig tegen het fascisme, vanwege het Molotov-Ribbentrop pact. Zij moesten echter, toen het te laat was, tot het inzicht komen dat zij doelwit waren voor de fascisten. Zij gingen nog wel in de illegaliteit, maar moesten een zware tol betalen voor hun weifelachtige houding ten opzichte van Duitsland.
Sneevliet en zijn kameraden reageerden adequater en gingen in de illegaliteit en organiseerden zich aanvankelijk goed. Ze richten het Marx, Lenin, Luxemburg Front op met als doelstelling het derde front, niet alleen een front tegen de fascisten, maar ook tegen de stalinisten en tegen het westerse imperialisme. Perthus:

In het MLL Bulletin en Richtlijnen nr. 4 lieten Sneevliet en anderen uitkomen op welk perspectief het MLL front de ogen gericht hield. Voorwaarde voor de wedergeboorte van de arbeidersbeweging was de ononderbroken activiteit van het revolutionair socialisme. Dat kon onder de Nazi overheersing slechts met illegale middelen gebeuren. Internationaal beraad en samenwerking met de revolutionaire beweging in andere landen waren noodzakelijk. ‘Wij staan’, stelde Sneevliet, ‘niet afwijzend tegenover de drang naar volkomen zelfstandigheid van de eenheid, die Nederland in de loop der tijden werd'.

De revolutionair socialistische beweging was echter bijzonder kwetsbaar geworden. Het besluit van Sneevliet niet te wijken, niet te vluchten was Berani karena benar (Dapper zijn omdat het goed is). De tijd begon echter te dringen, dat moet Henk Sneevliet zich gerealiseerd hebben. Hij werd in de tijdnood nog zeer productief, zeker gezien de zeer beperkte middelen. Fritjof Tichelman, politiek biograaf, schrijft daarover:

Het kleine MLL front ontwikkelde overigens een grote propagandistische activiteit. Buiten het Bulletin en Spartacus werden onder andere uitgegeven: Brieven ter bevordering van de internationale klassen eenheid, Brieven aan een jeugdvriend, Brieven aan sociaaldemocraten, Het Kompas (een uitgave van het Marxistisch Jeugd Comité), manifesten en brochures (onder andere vertaalde Sneevliet de Junius brochure van Rosa Luxemburg). MLL leden hadden ook een actief aandeel in de agitatie voor de februari staking. 4

Tachtig jaar geleden

Tichelman stelt duidelijk dat Sneevliet de Junius brochure vertaalde, overigens onder het pseudoniem van Baanbreker. Hij sprak echter niet over de bijzondere betekenis van deze activiteit van Sneevliet. Het past in de gedachte en de worsteling van Sneevliet in zijn laatste jaren dat hij met dit idee rondliep en dus ook werkelijk heeft uitgevoerd. De worsteling met het dilemma, waarmee hij jarenlang geconfronteerd was, bleek totaal geworden.
De revolutionair socialistische beweging was zeer ernstig in de knel gekomen en kon de weg naar de massa's niet meer vinden, ze waren er afgesloten van. Restte nog slechts het isolement van de andersdenkenden, de vrijheid was er niet meer. Het failliet van de sociaaldemocratie was ook totaal, de vakbonden waren gelijkgeschakeld, de politieke partijen volledig lam geslagen, het laatste verzet van de arbeiders, de Februaristaking was hardhandig de kop ingedrukt. De verdeeldheid van de socialisten was door het meegaan van de sociaaldemocratie in een politiek van capitulatie voor het fascisme en een corporatisme compleet. Dat is wat Rosa Luxemburg schreef in haar Junius brochure, dat was wat Henk Sneevliet ervoer in zijn laatste jaar.

Op 13 april 1942, tachtig jaar geleden, is de MLL groep in Amersfoort dood geschoten door de fascisten, hun werd nog toegestaan de Internationale nog eenmaal te zingen. Het dilemma is echter nog geheel niet opgelost. Met gemak worden de ideologische veren uitgeklopt, wordt er een derde doodlopende weg bewandeld, kan er in de vakbeweging niet meer over pensioenen gediscussieerd worden en wordt kritiek in eigen organisatie zelfs in socialistische partijen de mond gesnoerd. Een andere samenleving heeft het niet opgeleverd.
De vele problemen die zich door het kapitalisme in zijn huidige globale vorm manifesteren: oorlog, klimaatvervuiling, sociale ongelijkheid, opkomend racisme, blijvende achterstelling van vrouwen, economische recessie – vragen wel om een serieus debat en veel meer echte democratie en socialistische samenwerking.
Het is een probleem uit het verleden, maar ook nu doet het verschijnsel van de verdeeldheid van links zich nog volop voor. Eenheid in verscheidenheid is iets wat zou moeten lukken, in veel soorten arbeidsorganisaties, zoals politieke partijen, vakbonden, sociale bewegingen, maar de praktijk is zeer moeilijk. Ze, Henk en Rosa, hebben niet alleen gestaan in die worsteling.

Bord op muur: Hier wohnte 1894/1895 Rosa Luxemburg  1871 geboren - 1919 ermorded. Freiheit ist immer Freiheit der Andersdenkenden
Foto Sjarrel Massop.

  1. Er zijn twee teksten van Rosa Luxemburg die hier van belang zijn, beide gaan over het besproken dilemma.
    1) Sociale hervorming of revolutie, 1900 – www.marxists.org: luxemburg - 1900 reformisme,
    2) De Junius brochure, 1915 - www.marxists.org: luxemburg - 1915 junius
    Junius verwijst naar de opstand van juni 1848 in Parijs. Die opstand werd neergeslagen door de conservatieven, met een groot verlies voor vele opstandelingen, geschat wordt tegen de vijfduizend. Voor Marx en Engels was dit het begin van de geboorte van de onafhankelijkheid van de arbeidersbeweging. (terug)
  2. Max Perthus, Henk Sneevliet, revolutionair–socialist in Europa en Azië, Nijmegen, Sunschrift, 1976. (terug)
  3. Elsbeth Etty, Liefde is heel het leven niet, Henriëtte Roland Holst 1869 -1952., Amsterdam, Balans, 1996. (terug)
  4. Fritjof Tichelman, Sneevliet, een politieke biografie, Amsterdam, Van Gennep, 1974. (terug)
S symbool