Militarisering van de maatschappij
Word wakker!
Jan Taat
De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) presenteerde 1 juli jongstleden het rapport Nederland in een fragmenterende wereldorde. (1) Veel aandacht heeft het niet gekregen, de 128 pagina's wetenschappelijk klinkende tekst met veel mitsen, maren en nuances nodigen daartoe ook niet uit. De conclusies daarentegen wel. Volgens de WRR is vrijwel heel Nederland in slaap gesukkeld en daarvoor biedt dit rapport hopelijk een onmiskenbare wake up call. Te weinig weerbaarheid, dat moet beter: Ook voor de samenleving geldt dat keuzes in de driehoek van weerbaarheid, waarden en welvaart pijn zullen doen. Burgers en bedrijven zijn gewend geraakt aan een overheid die met compenserende (financiële) maatregelen bijspringt, als het moeilijk wordt. Dus versterking van de krijgsmacht, strategische reserves, meer vrijheid voor inlichtingendiensten en vooral een maatschappelijk draagvlak.
Het rapport heeft een impliciete vooronderstelling: 'wij' zijn goed en 'zij' zijn gemeen. (2) Dat laatste blijkt uit een groot aantal voorbeelden, het eerste door alle negatieve feiten weg te laten. De WRR noemt bijvoorbeeld de war on terror zijdelings, zonder enig woord over de gevolgen voor Afghanistan en Irak. En ook zonder woord over over misleiding (wapons of mass destruction in Irak) door de Verenigde Staten. Een verdenking was genoeg om zonder mandaat een land binnen te vallen. Maar dat past niet bij het idee dat 'wij' vredelievend zijn en dat 'zij' niets van ons te vrezen hebben (mits ze zich netjes gedragen).
Het WRR-rapport past naadloos in een trend die in oktober 2022 door NAVO-admiraal Bouwer is gezet in het televisieprogramma Buitenhof. Daar viel het woord oorlogseconomie. Brouwer sprak zijn verbazing uit over pensioenfondsen die niet in de bewapeningsindustrie willen beleggen. In een oorlogseconomie stuurt en verplicht de overheid. Het jaar 2022 was overigens ook het jaar met minimale compensatie voor de exploderende brandstofprijzen voor de burgers en recordwinsten voor de oliemaatschappijen. Zo ziet de oorlogseconomie er ook uit, alleen compenserende (financiële) maatregelen voor burgers ontbreken geheel en bepaalde bedrijven incasseren de winst.
Militaire uitgaven
Het Zweeds Vredesinstituut SIPRI biedt jaarlijks een overzicht van militaire uitgaven. (3) Europese landen uit de top twintig, afgerond tot miljarden dollars over 2023: Rusland 109, Verenigd Koninkrijk 75, Duitsland 67, Oekraïne 65, Frankrijk 61, Italië 36, Polen 32, Spanje 24 en Nederland 17. De militaire uitgaven van Rusland zijn geschat. Terwijl Rusland een oorlog voert, zijn de militaire uitgaven van Duitsland en Frankrijk in vredestijd samen al hoger. Wereldwijd stegen de militaire uitgaven vorig jaar met 6,8 procent tot 2.443 miljard dollar.
Uit de cijfers zouden we kunnen afleiden dat de West-Europese landen op dit moment makkelijk in staat zouden moeten zijn Rusland af te schrikken. Wat betreft conventionele bewapening kan dat zonder de hulp van de Verenigde Staten. Mocht dit niet het geval zijn, wordt het geld over de balk gesmeten. Dat zou een reden zijn om wakker te worden.
Kernbewapening
Van het kernwapenfront is er slecht nieuws. De Verenigde Staten zijn van plan meer kernwapens uit de opslag te halen en 'lanceer klaar' te maken. Hetzelfde geldt voor China, dat in 2023 waarschijnlijk voor het eerst kernwapens 'stand by' heeft staan voor lancering. Volgens SIPRI wordt de rol van de nucleaire bewapening onder de verslechterende geopolitieke verhoudingen steeds groter. (4) De Verenigde Staten hebben aangekondigd langeafstandsraketten in Duitsland te plaatsen: niet-nucleaire Tomahawk kluisvluchtwapens, SM-6 raketten en hypersonische raketten.
Dat roept herinneringen op aan de jaren tachtig. (5). Volgens Rolien Sasse (vredesorganisatie PAX) zijn de kernwapens in Volkel vernieuwd. Dat blijkt uit de melding van het ministerie van Defensie dat de F-35 (Joint Strike Fighter) de kerntaken van de F-16 heeft overgenomen. De oude bommen passen niet onder de F-35. De nieuwe wapens zijn gerichter en gemakkelijker inzetbaar, dat is een escalatie. Maar Rusland heeft sinds kort ook kernwapens in Belarus geplaatst. De verspreiding van kernwapens door ze in andere landen te plaatsen (nucleair sharing) is overigens in strijd met het Non-Proliferatie Verdrag. (6)
Investeringen in kernwapens nemen hand over hand toe: over de laatste vijf jaar: 34 procent. In 2023 waren de totale uitgaven 91 miljard dollar, de Verenigde Staten geven iets meer uit dan de rest van de wereld (China, Rusland, Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, India, Israël, Pakistan en Noord Korea). (7)
Al met al ben ik het eens met de WRR-oproep om wakker te worden. Niet vanwege de dreiging van Rusland of de fragmenterende wereldorde, maar vanwege de uit de hand lopende bewapening en militarisering. En dat in een periode waarin de klimaat catastrofe wereldwijd bestreden moet worden.
(1) WRR, Nederland in een fragmenterende wereldorde, 1 juli 2024, WWR (2) Han van der Horst, De adviesraad van de regering voorspelt een moeizame toekomst, die kan er zo uit gaan zien, 2 juli 2024, Joop (3) Nan Tian ea., Trends in World Military Expenditure, 2023, SIPRI Fact Sheet april 2024, Sipri (4) SIPRI, Role of nuclear weapons grows as geopolitical relations deteriorate, 17 juni 2024, Sipri (5) Kate Connolly en Andrew Roth, Moscow angered by US plan to site long-range missiles in Germany, 11 juli 2024, Guardian (6) Rolien Sasse, Rutte moet werk maken van nucleaire ontwapening, 4 juli 2024, NRC (7) International Campaign to Abolish Nuclear Weapons, Global nuclear weapons spending surges to $91.4 billion, 17 juni 2024, ICAN