Extreemrechts weet zwakheden liberale democratie uit te buiten

Helaas zijn de nazi's slim

Lukas Franke (1)

De fantasieën over massadeportatie door nazi's in de partij Alternative für Deutschland (AfD) en hun omgeving hebben veel mensen wakker geschud. Honderdduizenden mensen in kleinere steden en in het Oosten demonstreren tegen fascisme en rechts-extremisme. Veel media discussiëren over de vraag of en in welke mate de democratie wordt bedreigd en hoe met dit gevaar moet worden omgegaan. Het maatschappelijk middenveld is wakker geworden, nadat het er de laatste tijd bijna op leek dat rechts er doorheen zou kunnen marcheren.

Gevreesd moet echter dat ook nu bekende reflexen zullen worden herhaald en dat het werkelijke probleem op zijn minst gedeeltelijk over het hoofd zal worden gezien. Het heeft geen zin fascisten te confronteren en aan te spreken met argumenten, ook al worden ze op populistische wijze vereenvoudigd. Extreemrechts is namelijk met iets anders bezig. Het draait allemaal om hun vereenvoudigde grote geheel.

Monument in Varsseveld voor 46 door de Nazi's vermoorde verzetsstrijders, 2 maart 1945.
Onthulling 5 mei 1949. Ontwerper Nicolaas A. van der Kreek - foto Rob Brouwer.

Verachten van democratie

Liberale democratische systemen verlenen hun vijanden bescherming en dezelfde rechten als hun verdedigers. Tegelijkertijd zijn ze nooit moreel onberispelijk, maar worden ze eerder gekenmerkt door geschillen, tegenstrijdigheden en menselijke dubbele standaarden. Ze zijn afhankelijk van een wakker en waakzaam maatschappelijk middenveld, functionerende instellingen en goed uitgebalanceerde controlemechanismen. Fascisten als Martin Sellner en Björn Höcke weten dat democratische samenlevingen zwakke punten hebben en maken daar doelgericht gebruik van. De verontwaardiging over de term 'remigratie' is terecht, maar komt laat. De jonge nazi's van de Identitaire Beweging (2), met de Oostenrijker Sellner als woordvoerder, en de geschiedenisleraar Höcke praten en schrijven er al veel langer over en maken gebruik van pop- en onlinecultuur. Höcke is overigens door het gerechtshof officieel tot fascist verklaard.

Zij en andere figuren uit de politieke onderwereld, zoals de activist en uitgever Götz Kubitschek, werken al jaren aan de destabilisatie van de democratie en hebben daarbij hun doorzettingsvermogen getoond. Helaas is hun aanpak slim Ze weten op vakkundige wijze de pop- en onlinecultuur te combineren met de strategie van de historische fascisten om de democratie en haar politici systematisch ongeldig te verklaren en te verachten.
Hun succes bewijst dat ze zonder samenhangend programma gelijk hebben. Het enige dat ze hoeven te doen is de politieke arena en het internet overspoelen met hun mensenhaat en racistische rotzooi om de hele politieke cultuur permanent te beschadigen. Hun enige tegenbod: ze vervangen nadenken door vulgariteit en empathie door onderbuik gevoelens.

Toekomst weinig opbeurend

De grenzen tussen waarheid en leugens moeten vervagen. De vollständige Umwandlung von Kultur in Schleuderware, oftewel de volledige transformatie van de cultuur in goedkope rotzooi (Franz Neumann, 1900-1954). Uiteindelijk culminerend in een nihilisme dat breuken in de beschaving en excessen van geweld niet langer schuwt. Het Duitse verleden en de genoemde deportatie fantasieën doen u de groeten.
Het veel grotere probleem is echter dat het mondiale, politieke klimaat populistische demagogen in de kaart speelt. Niet alleen uit het fascistische kamp, zoals bekend, en niet alleen in Duitsland. De relatieve rust van de tweede helft van de 20e eeuw is voorbij; in de 21e eeuw is de moderniteit teruggekeerd naar het adembenemende tempo van voor de industriële revolutie.
Een complexe netwerkwereld die in een snel tempo verandert en waarvan de verbanden zelfs professionele waarnemers nauwelijks volledig kunnen begrijpen, maakt het moeilijk om vertrouwen te hebben in de toekomst. De rampzalige dimensie van de mondiale klimaatcrisis vertroebelt de perspectieven verder. Bovendien vereist de globale omvang van de problemen ook globale oplossingen, niet alleen als het om het klimaat gaat.

In de mondiale netwerkwereld zijn mensen in het Mondiale Zuiden niet alleen op de hoogte van de verwoestingen van het koloniale verleden, maar ook van de daaruit voortvloeiende economische afhankelijkheden, die vandaag de dag nog steeds bestaan, en van de veel betere levensomstandigheden in de landen van het Noorden. Vermoed wordt dat het zo niet eeuwig zal blijven doorgaan, maar zonder de nodige conclusies te trekken.

Angsten onder woorden brengen

Zonder uitzondering beloven alle partijen voortdurend 'de welvaart te behouden', soms gegarneerd met een goedkope nadruk op verandering, soms met flagrant welvaart chauvinisme. Zelden durft iemand de omvang van de veranderingen volledig te beschrijven, de veranderingen die plaatsvinden en de veranderingen die nog zullen komen - en degenen die het durven, riskeren hun politiek (over)leven. De haat tegen de Groenen die vooral online te zien is, toont dat. Juist op het moment van existentiële crisis, roepen fascisten als Höcke en Trump op tot de achteruitgang die ze zo dringend nodig hebben voor hun politieke bestaan. Het feit dat democratische onderhandelingen vaak vervelend en zenuwslopend zijn, dient als bewijs van de democratische fundamentele corruptie Ze beweren te spreken voor een zwijgende meerderheid, voor 'het volk', maar hun echte doel is een autoritaire omverwerping, een duistere opstand tegen een verscheurde moderniteit.

Ze hebben geen idee van een succesvolle toekomst en doen geen beloftes. In plaats daarvan ontketenen ze doffe wrok onder het mom de ontheemde massa te beschermen. Jullie zijn niets, het volk is alles, zeiden de nazi's, en terreur van onderop noemde de Italiaanse antifascist Ignazio Silone (1900-1978) het.
De vele demonstraties en discussies die nu plaatsvinden, zijn uiteraard welkom en noodzakelijk. Maar ze zullen niet tot de kern van het probleem doordringen. Welvaart chauvinisme en 'business as usual' zijn geen optie. Er is een verhaal nodig dat angsten over de toekomst vertaalt in uitdagingen die overwonnen moeten worden. Zolang er echter geen krachtige ideeën zijn voor een succesvolle planetaire toekomst, zal het fascistische gevaar blijven groeien.

(1) Gastcommentator van Die Tageszeiting, landelijk Duits dagblad, 25-01-2024 - taz.de. Oorspronkelijke titel: Die Nazis sind leider klug. Vertaling/bewerking: Ab de Wildt.
(2) De identitaire beweging is een Europese ideologische protestbeweging die pleit voor het behoud van de nationale identiteit van ieder land binnen de nationale grenzen. Ieder volk zou zijn eigen identiteit moeten kunnen handhaven.