Meer perspectieven voor Links

Vrijheid en macht

Sjarrel Massop

Het debat over het regeerakkoord in de Tweede Kamer, een paar indrukken waren al voldoende, was vooral een blamage voor Links. De oppositie zoals die zich zou moeten manifesteren, kreeg in de Tweede Kamer geen voet aan de grond. Over de inhoud ging het nauwelijks, want alles staat nog in de steigers. Eén ding is wel zeker, Links is het laatste beetje hoop op macht kwijt en zal de bakens moeten verzetten.

Het is naïef te veronderstellen dat deze neergang van voorbijgaande aard is. Nieuwe verkiezingen zullen slechts een bevestiging laten zien. De verzwakking beperkt zich zeker niet tot de gekozen politici en hun partijen. De sociale bewegingen zijn er ook niet best aan toe, inclusief de vakbeweging. De klimaat- en de vredesbeweging hebben moeite om veel mensen te mobiliseren. Ze werken langs elkaar heen en weten de groeiende problemen onvoldoende met elkaar te verbinden. Als het om de inhoud gaat, 'over een tijdje', zal de beleidspraktijk van het nieuwe kabinet blijken. Voor veel vertrouwen is geen aanleiding. Noem maar op: bestaanszekerheid, schulden, wonen, onderwijs, zorg, cultuur, media ..... Ik sla het vat maar aan, we moeten uit een ander vaatje tappen.

vrijheid en macht en het kapitaal
De vrijheid van de macht
Foto Rob Brouwer

Gewetensvragen

De zoektocht naar antwoorden leidde naar Jasper Schaaf. (1) Bij webzine Solidariteit heeft hij Links gewetensvragen gesteld die ook gaan over veranderingen en perspectieven. (2) Het gaat volgens hem over het volgende: Het is volstrekt logisch dat de arbeidersbeweging, strijdend voor haar rechten tegen uitbuiting van het kapitaal een vrijheidsstrijd voert. Daarbij speelt de strategie: moet je eerst de staat veroveren en de bureaucratie afbreken of toch voorlopig nog een vorm van staatsgezag moet behouden?(p. 40)
De geschiedenis heeft van Links een vergaarbak gemaakt. De verstrengeling met de parlementaire politiek heeft de echte identiteit verloren doen gaan. Historisch kenmerk van Links is de vertegenwoordiging van de arbeidersklasse. Bij partijbijeenkomsten van GroenLinks-PvdA en de SP duikt af en toe de term 'klassenstrijd' weer op. Dat is bemoedigend. Een verdere oriëntatie op de werkende en precaire mens zou de profilering goed doen.

Het dilemma dat hier speelt, is wat we vandaag ervaren. Links heeft met Joop den Uyl geroken aan de macht en met Wim Kok in Paars ook. Dat waren geen beste experimenten met uitgeschudde verenpakken. Veranderingen, evenals de macht, bleken een illusie te zijn. Links moest diep buigen voor (centrum) rechts en het Kapitaal. Daarbij heeft ze de aansluiting met de achterban verloren. Electoraal leidt gezamenlijk Links nederlaag op nederlaag. De vakbeweging kampt met een groeiend 'grijs' ledenbestand dat buiten de directe arbeid staat en een bijna catastrofaal ledenverlies. Jasper heeft een alternatief, de macht grijpen! Maar ook hij twijfelt: Of leidt zelfs die beweging tot nieuwe bureaucratie en onderdrukking, en moet altijd de directe vrijheid vooropstaan en de staat onmiddellijk worden afgeschaft?

Verschillen

Het is een ingewikkeld vraagstuk, macht en vrijheid, omdat Links, in de verbinding met het Kapitaal en de kleinburgerij, haar eigen vrijheid verkwanseld heeft. Rechts daarentegen heeft dat begrip volop gekaapt. Partij voor de Vrijheid, Volkspartij voor Vrijheid en Democratie hebben elkaar gevonden en hebben de macht veroverd. Het daarop volgende dilemma van Jasper in de strategie is: moeten we het spel om de macht meespelen of met de macht breken en de vrijheid kiezen om het zelf te gaan doen. Daarbij is de vraag: wie zijn we? Laten we zeggen de restanten van wat de strijdbare arbeidersklasse was, verbonden met wat tegenwoordig het precariaat heet.

Terug naar Jasper: De vrijheid heeft daarom in alle mogelijke politieke situaties een grote appèl waarde. Voor de armen en onderdrukten een direct belang, voor de maatschappij als geheel een sociaal en ideëel belang. Het is strijd. Wie verwerft 'de meeste' vrijheid [macht], wie kan profiteren van concrete vrijheden, waar die bijvoorbeeld afhankelijk zijn van materiële rijkdommen? Vrijheid draait altijd om verschillen, verschil in mogelijkheid en bezit. Vrijheid, materiële welvaart en rechten vormen één geheel. Op tal van manieren ingewikkeld verknoopt en toch vaak direct gevoeld.
Zowel Links als rechts hebben naast de macht, dus ook de vrijheid nodig. Het is duidelijk dat er verschillende vrijheden zijn, wat is dan de vrijheid van Links?

Bedreiging

Vrijheid is niet maar kunnen doen en laten wat je wilt. Die vrijheid ontneemt anderen van hun vrijheid. Er zijn regelingen nodig in een samenleving van mensen. Wie de vrijheid neemt om met een auto door het rode stoplicht te rijden, is voor voetgangers een groot gevaar. De vrijheid om veilig op straat te lopen, wordt ontnomen. Als een ondernemer de vrijheid neemt om mensen ten behoeve van de winst te exploiteren, dan vormt hij voor de betrokken werkers een permanente bedreiging. Hij ontneemt hun de vrijheid om een redelijke mate van bestaanszekerheid op te bouwen.

Vrijheid, zeker in relatie tot de macht, is dus best een gecompliceerd begrip. Mensen hebben om samen te leven vrijheid nodig, maar wat is dan die vrijheid?
Vrijheid betekent dat mensen niet het gevoel hebben dat er macht over hen uitgeoefend wordt. Natuurlijk vindt Links het niet goed dat in de Verenigde Staten zomaar wapens te koop zijn en dat er op X allerlei respectloze dingen worden uitgekraamd. Dat is geen vrijheid, dat is wantrouwen zaaien bij de medemensen en een onveilig gevoel geven. Begrijpelijk is dat voor het samenleven afspraken en regels nodig zijn. Wanneer de mogelijkheid ontnomen wordt om invloed op die regels en afspraken te kunnen uitoefenen, dan gaat de vrijheid verloren.

Andersdenkenden

Er is niemand die dat beter verwoord heeft voor Links als Rosa Luxemburg: Vrijheid voor de aanhangers van de regering, vrijheid slechts voor de leden van de partij [en de vakbeweging], al zijn ze nog zo talrijk, is geen vrijheid.
Vrijheid betekent altijd: vrijheid voor andersdenkenden. Niet vanwege het fanatisme van de gerechtigheid, maar omdat alle onderrichtende, heilzame en reinigende kracht van de politieke vrijheid daarvan afhankelijk is. Haar uitwerking mist zij, als men de vrijheid tot een privilege maakt.
(3)
Vrijheid is geen voorrecht voor een elite, ook niet als deze de meerderheid van de stemmen heeft gehaald.

Vrijheid is dus niet uit te besteden, te delegeren aan politieke partijen of leiders van de (a)sociale bewegingen. Vrijheid is eigen politieke activiteit, meedoen met en deelnemen aan de samenleving. Alle eigen belangen en die van anderen met elkaar verbinden. Dat proces begint in de zelforganisatie en de deelname aan de bewegingen. Dat mondt uit in de macht, in welke vorm dat is zal zich manifesteren!

vrijheid is altijd vrijheid van andersdenkenden
Foto Sjarrel Massop


(1) Jasper Schaaf, Het speelveld van de vrijheid, Eindhoven, Damon, 2014 - Damon boeken
(2) E503 - 3
(3) Rosa Luxemburg, De Russische Revolutie, (1918) , Marxist Internet Archief

S symbool