Welkom Extra's

Boekbespreking "Een kleine filosofie"

Over Solidariteit en solidariteit

Sjarrel Massop

Solidariteit is een gecompliceerd begrip in de samenleving. Het gevaar is dat er een containerbegrip van gemaakt wordt. René ten Bos, filosoof met een sociologische inslag, heeft een poging gewaagd de term uiteen te rafelen. (1) Hij is daar zeker in geslaagd.
De poging heeft wel behoefte aan kritiek. René, vind ik, gebruikt het begrip willekeurig. Solidariteit is te belangrijk voor zo’n gebruik. Mensen kunnen solidair zijn, met ideeën en standpunten, zonder dat dit gevolgen heeft voor maatschappelijke veranderingen.
Het blad, en later webzine Solidariteit, tracht al meer dan veertig jaar aan het begrip solidariteit inhoud en vooral perspectief te geven. Een kritiek op de aanpak van René is daarmee gelegitimeerd.

Het belangrijkste kritiekpunt is dat René aan de solidariteit geen handelingsperspectief biedt. Webzine Solidariteit en de papieren voorganger komen niet in algemene zin op voor solidariteit, maar voor een strijdbare, brede en democratische vakbeweging. In de opvatting van René kan solidariteit mensen een goed gevoel geven. Hij geeft echter geen inhoudelijke bijdrage aan meer strijdbaarheid, aan een kritische houding, aan een verbreding van de vakbeweging en ook niet aan de democratisering ervan. Solidariteit is niet willekeurig, je trekt niet een blik solidariteit open.
Het verschil tussen de twee benaderingen, die van René en die van Solidariteit, is de manier van denken, filosofisch. René heeft in zijn boek gekozen voor de logica, hij wil solidariteit gebruiken als instrument voor de oplossing van maatschappelijke problemen. Dat blijkt uit de vele vormen van solidariteit die hij gebruikt als oplossing van een scala maatschappelijke en sociale problemen. Een probleem?, gooi er een hoeveelheid solidariteit tegenaan en het lost zich op.
Het begrip solidariteit kan werken, wanneer in spanningsvelden (dialectiek) gedacht wordt. Vanuit die benadering kan solidariteit tot verandering leiden. Een maatschappelijke analyse, oorzaken van bestaansonzekerheid bijvoorbeeld of vrouwendiscriminatie, kan mensen helpen om vertrouwen te hebben, verbindingen te smeden en onzekerheden te overwinnen. Om kritiek te uiten, om strijd aan te gaan, te democratiseren en vooral om perspectieven te formuleren. Dan hebben we het over solidariteit.

Solidariteit, ouder dan de mens

De evolutie van het leven op aarde, heeft aan het leven zenuwen gegeven. Dat is een langdurig proces geweest. De mens is slechts een stadium in dat proces. De mens kan de illusie koesteren om een beter wezen te ontwikkelen. Onze voorouders, en dan hoeven we ons niet te beperken tot de primaten, hadden al moraal en onderlinge compassie, kenden liefde, verdriet, heimwee, binding en angst. Is angst een drijfveer voor solidariteit? René worstelt er mee:
Het grote probleem van de vraag naar handelingsperspectieven is dat iedere discussie begint met hoe en wat, maar uiteindelijk onvermijdelijk eindigt met de aloude vraag naar het waarom. De roep om solidariteit is een antwoord dat de angst voor de waarom-vraag als het ware uit de weg gaat.

Maar 'hoe en wat' is de vraag naar een analyse van de spanningsvelden tussen kapitaal en arbeid, vrijheid en slavernij, rijkdom en armoede - wie nemen deel en wie worden uitgesloten. Dan is er inderdaad reden voor angst. Niet zozeer om de vraag naar solidariteit uit de weg te gaan. Nee, de angst is de bedreiging tot de categorie te behoren die in bestaansproblemen komt, in zware arbeid, slavernij, armoede, uitsluiting. De strijd daartegen, de strijd voor nieuwe perspectieven, begint bij het besef de angst te kunnen overwinnen, omdat 'soortgenoten' solidair zijn. Misschien gaat het wel over de soortgenoten heen. Fameus hierin is het boek van wijlen Frans de Waal, de vermaarde bioloog en psycholoog, die aangetoond heeft dat primaten over moraal beschikken. De solidariteit onder bonobo’s en chimpansees naar elkaar en over de soorten primaten (inclusief de mens) heen getuigt van een erg sterke moraal, erkentelijkheid en blijvende sympathie naar en van mens en dier, en omgekeerd.
Het is jammer dat René niet met de angstvraag is begonnen, hij stelt deze pas op de voorlaatste pagina van het boek.

Kruisstellingen

Kruisstellingen of chiasmen zijn uitermate geschikt om de werkelijke problemen uit de weg te gaan. Het wordt gebruikt om de ware achtergrond van de angst en van solidariteit te maskeren. René begint er zijn boek mee en geeft voorbeelden. Drie in willekeurige volgorde:

• Waarom bang zijn voor de dood? Als de dood er is ben ik er niet, en als ik er ben is de dood er niet.
• Er is geen stabiliteit zonder solidariteit en geen solidariteit zonder stabiliteit.
• Eén voor allen, allen voor één!

Dergelijke stellingen bieden geen enkel perspectief. Het is duidelijk dat dood en leven, stabiliteit en solidariteit, en ‘allen’ en ‘een’, tegenstellingen zijn. Maar het slechts omdraaien helpt een analyse op geen enkele manier, is geen voorwaarde voor het formuleren van een perspectief.
Chiasmen worden te pas en te onpas gebruikt om echte conflicten uit de weg te gaan of erger: deze te maskeren. Solidariteit wordt er ook op geen enkele manier mee bevorderd. Tegenstellingen in stand houden,werkt perspectieven tegen. Een keuze maken kan mensen stimuleren en in beweging brengen voor een lonkend perspectief. Uitstel van de dood door verbetering van de gezondheidszorg - veranderen kan vastroesten tegengaan - gemeenschapszin haalt mensen uit een isolement. Als dergelijke keuzes gemaakt worden, dan kan solidariteit een aanjager worden voor betere perspectieven. Mensen kunnen zich identificeren met een probleem, krijgen wellicht een perspectief voor oplossing en kunnen zich daardoor verbinden, de onderlinge solidariteit vinden. Het derde chiasme kan 'eenvoudig' veranderd worden; Eén voor één, allen voor allen, kan de impasse doorbreken, een aanzet voor perspectief geven en de aanleiding voor solidariteit vormen.

Continuïteit

(1) René ten Bos, (2026), Solidariteit, een kleine filosofie, Amsterdam, Boom