Een kritisch perspectief voor solidariteit
Humanistisch socialisme
Sjarrel Massop
De verbinding tussen het humanisme: uitgaan van de universele mens, en het socialisme: de onderlinge verbinding tussen mensen, kent geen uitsluiting - is in wezen heel vanzelfsprekend. De praktijk is echter weerbarstig. Het respectvol samenleven laat in de wereldwijde praktijk veel te wensen over. De grote onderlinge verschillen en ongelijkheid tussen mensen is de oorzaak van problematisch samenleven. Het gevolg voor zeer veel mensen is een ernstige bedreiging van hun bestaanszekerheid. Een beter samenleven is broodnodig, evenals een nieuw humaan en sociaal perspectief.
Eenvoudige oplossingen zijn er niet. De turbulentie in de wereld en de vele veranderingen vragen meer om een kritisch perspectief dan om pragmatische oplossingen. Een kritisch perspectief betekent verder kijken dan de traditionele verhoudingen tussen bijvoorbeeld kapitaal en arbeid. Het kapitaal is minder en minder afhankelijk van de arbeid om te groeien! Die constatering heeft vergaande gevolgen voor hoe mensen kunnen samenleven.
Mensen zijn vergeten
Menselijke verschillen - ras, sekse, seksuele voorkeur, nationaliteit, leeftijd, cultuur, geloof - kunnen geen aanleiding zijn om mensen uit te sluiten of als niet gelijkwaardig te zien. Zo luidt het uitgangspunt van het humanisme.
Het socialisme en het communisme zijn verwant. De begrippen zijn in de praktijk onterecht uit elkaar gedreven. Het communisme dat de oorsprong vindt in het werk van Karl Marx, is nadrukkelijk gericht op de politieke economie. Het accent van die stroming ligt op het verwerven van macht en het ongedaan maken van sociaaleconomische ongelijkheid. De macht is bijna de voorwaarde geworden voor verandering, vooral voor de verhouding tussen kapitaal en arbeid.
Het maatschappelijk systeem communisme heeft in de praktijk niet gewerkt. Experimenten in Rusland, China, Oost-Europa zijn faliekant mislukt, net als de pogingen om het 'onderweg' te veranderen. Het falen ligt niet aan de uitgangspunten van het communisme en socialisme, wel aan de uitvoering ervan. Het reëel bestaande communisme en socialisme heeft de mensen vergeten.
Humanistisch socialisme
Het socialisme is, ten opzichte van wat het theoretisch is, ook niet uit de verf gekomen. De gedachte dat het zich geleidelijk kan ontwikkelen in een democratische omgeving, is een illusie gebleken. Het grote kapitaal heeft alle vrijheid opgeëist om te kunnen groeien ten koste van de bestaanszekerheid van miljarden mensen. De ideeën van de beide stromingen - communisme en socialisme- overboord kieperen, is voorbarig. De verbinding, van de oorspronkelijke gedachten achter het communisme en socialisme, aan het humanisme kan nieuwe perspectieven bieden.
De humanistische beweging heeft het volgende uitgangspunt gedefinieerd: Humanistisch socialisme is een politieke en morele filosofie die de nadruk legt op menselijke waardigheid, individuele vrijheid en sociale rechtvaardigheid. Het combineert socialistische idealen over economische gelijkheid met de humanistische overtuiging dat ieder individu de mogelijkheid moet hebben om zijn of haar leven in vrijheid en verbondenheid vorm te geven.
Hoogleraar Peter Hudis (1) heeft werk gemaakt van de combinatie 'humanisme en socialisme' door het werk te bestuderen van Rosa Luxemburg, Frantz Fanon en Raya Dunayevskaja. Deze drie hebben een waardevolle bijdrage geleverd aan het perspectief voor een humanistisch socialisme. Als aanvulling komt ook Antonio Gramsci aan bod. Gezamenlijk bieden zij mensen aanknopingspunten voor een humanistisch socialistisch perspectief. En ja, dat is erg links!
Vrede en internationalisme
Ik voel me in de hele wereld thuis, schreef Rosa Luxemburg (2) in haar cel, waar zij in 1917 opgesloten zat vanwege haar Junius Brochure. Daarin bekritiseerde zij, in de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog, de sociaaldemocratie die akkoord was gegaan met de oorlogskredieten. Die imperialistische oorlog moest Duitsland meer macht bieden om de oorlogsindustrie van veel geld te voorzien. Het nationalisme was sterk, veel mensen gingen daarin mee. Volkeren werden tegen elkaar opgezet, vele miljoenen soldaten sneuvelden, samenlevingen werden volledig ontwricht. Vooral de arbeid(st)ers en andere 'gewone mensen' werden het slachtoffer.
Een belangrijke stelling uit Rosa's brochure luidde: Socialisme of barbarij. Een citaat: En het rochelen van de stervenden, het waanzinnig schreeuwen der versmachtenden stierven weg in de verheven stilte der oneindigheid, waarin zovele kreten ongehoord wegsterven, zij klinkt in mij zo sterk dat ik geen bijzondere hoek voor het getto heb. Ik voel mij in de hele wereld thuis, waar er wolken en vogels en mensentranen zijn.
Voor humanistisch socialisme is er vrede en internationale solidariteit nodig die primair door de mensen zelf in hun gemeenschappelijkheid gerealiseerd moeten worden.
De verworpenen der aarde
In de loop van zijn werk als psychiater steunde Frantz Fanon de Algerijnse Onafhankelijkheidsoorlog tegenover Frankrijk en was hij lid van het Algerijns Nationale Bevrijdingsfront. (3) Fanon is beschreven als de meest invloedrijke antikoloniale denker van zijn tijd. Meer dan vijf decennia lang hebben het leven van Fanon. zijn boeken en andere publicaties nationale bevrijdingsbewegingen en andere politieke bewegingen geïnspireerd in Sri Lanka, Zuid Afrika en de Verenigde Staten.
Peter Hudis schrijft in het tijdschrift Jacobin: Frantz Fanon (1925-1961) was één van de meest invloedrijke revolutionaire denkers van de vorige eeuw. Zijn werk, geproduceerd in de hitte van de antikoloniale revolutie, zit vol inzichten voor de strijd tegen racisme en kapitalisme van vandaag. Er was niets abstracts aan de politieke visie van Fanon voor het Globale Zuiden: het werd gesmeed in de Algerijnse bevrijdingsstrijd. Zijn rol in die strijd overtuigde hem ervan dat de nationale onafhankelijkheid hol zou zijn zonder sociale revolutie.
Het boek van Fanon is bijzonder inspirerend. Hij schrijft hoe de mensen heel systematisch de bevrijdingsstrijd voeren, elkaar steunen, de verbindingen zoeken en op een zeer humane manier hun bevrijding bevechten. Naast dat Fanon de antikoloniale strijd beschrijft, biedt hij veel suggesties, inspiratie en discussie over hoe de bevrijdingsstrijd te voeren, perspectief te vinden en solidariteit te bewaren. Terecht is dat Peter Hudis hem beschouwt als humanistisch socialist.
Vrouwenbevrijding en antiracisme strijd
Raya Dunayevskaja (1910–1987) ontwikkelde het marxistisch humanisme in de Verenigde Staten. (4) Tijdens een leven in de marxistische beweging ontwikkelde ze een revolutionaire verzameling van ideeën: de theorie van het staatskapitalisme - de filosofie van het marxistisch-humanisme als geworteld in de arbeidersbeweging van de VS - de zwarte dimensie en de bevrijding van vrouwen - het wereldwijde concept van de onafscheidelijkheid van filosofie en revolutie als de dialectiek van bevrijding. Deze ideeën zijn ontwikkeld in drie grote werken: Marxisme en vrijheid (1958), Filosofie en revolutie (1973) en Rosa Luxemburg, Vrouwenbevrijding en Marx’ filosofie van revolutie (1982).
In de VS is ze betrokken geweest bij alle aspecten van de vrijheidsbewegingen. Haar activiteit is nadrukkelijk verbonden aan die van de antiracistische strijd: de menselijke gelijkwaardigheid niemand uitgesloten - is een fundamenteel uitgangspunt voor sociale en humane perspectieven.
Culturele hegemonie
Gramsci bekritiseerde het concept van het economisch determinisme dat eind 19e eeuw in de socialistische beweging had postgevat (5). De heersende gedachte was dat het kapitalisme vanzelf zou instorten. Pas daarna zouden de arbeiders de macht moeten grijpen, want alleen een crisis in de economische onderbouw zou een structurele verandering in de politieke bovenbouw mogelijk maken. Volgens Gramsci leidde een dergelijke gedachtegang tot een gevaarlijk passieve houding bij de arbeidersbeweging. Een onvermogen om praktisch op te treden, had het uiteenvallen van de Tweede Internationale veroorzaakt. Eerder, in 1919-20, hadden de Italiaanse socialisten verzuimd de arbeiders voor zich te winnen, terwijl dit de fascisten wel gelukt was met de machtsovername door Mussolini als gevolg.
Een onder marxisten gangbare notie is die van het 'valse bewustzijn', waaronder arbeiders in het kapitalisme zouden lijden: religie en nationalisme vertroebelen hun klassenbewustzijn, het inzicht dat zij worden uitgebuit en onderdrukt en dat zij daar iets aan kunnen doen. Gramsci is één van de bronnen van dit idee. Hij vroeg zich af waarom de klassenstrijd zo langzaam voortschreed. De bourgeoisie werkt in een kapitalistisch systeem niet alleen politiek, economisch en militaire/politionele overheersend, maar oefent ook een civiel, intellectueel en moreel leiderschap uit - oftewel hegemonie. Wil het proletariaat zijn eigen revolutie realiseren, dan moet het op dezelfde manier hegemonie verkrijgen.
Hegemonie wordt niet zomaar afgedwongen: om het te verwerven dienen andere sociale groepen in de strijd betrokken worden - voor of tegen de heersende orde. En om tot een 'nationaal belang' te komen, zijn politieke compromissen onvermijdelijk.
Deze benadering leidt tot een sterke nuancering in het beeld van de klassenstrijd die zo centraal is in al het marxistisch denken.
De verandering van de samenleving, om het humaan te benaderen, is een permanent proces van vallen en opstaan en met die ervaring opnieuw beginnen. Veranderen begint niet met een aangepaste structuur (hegemonie), een andere staat, een andere democratie, maar met activiteiten, samenwerken en verbinden van mensen. Veranderen beperkt zich niet tot sociale ongelijkheid: de ongelijkheid tussen bezitters en mensen die nauwelijks bezit hebben, en ook niet tot mensen met een bepaalde historische cultuur. Veranderingen zouden alle mensen in de gehele wereld in een volledige gelijkwaardigheid dienen te raken. Uitsluiting is taboe.
Dat is de kern van de gedachte van Gramsci, de kern van de gedachte van het humanistisch socialisme. Met nieuwe perspectieven is er een toekomst voor solidariteit.
Deze voetnoten hebben niet alleen de functie van de bronvermelding. Ze bieden de mogelijkheid verder te lezen met achtergronden voor verdieping.
(1) De definitie van het humanistisch socialisme is terug te vinden bij het Humanistisch Verbond.
Peter Hudis heeft een mooi artikel geschreven over de verbinding tussen humanisme en het gevecht tegen het kapitaal. Bij Jacobin is de introductie van de drie prominenten terug te vinden.
(2) Rosa Luxemburg, (2020), ‘Ik voel me in de hele wereld thuis, brieven.’ Amsterdam, van Oorschot.
Het werk van Rosa Luxemburg is terug te vinden op het Marxist Internet Archief waaronder de Junius brochure, vertaald door de revolutionair socialist Henk Sneevliet, die in 1942 gefusilleerd is door de nazi's.
(3) Frantz Fanon, (2024), ‘De verworpenen der aarde’, Amsterdam, Humanistisch Verbond, of Ten Have.
(4) Raya Dunayevskaya, (1981, 1991), ‘ Rosa Luxemburg, Women’s liberation and Marx’ Philosophy of Revolution’, Chicago, Univ. of Illinois Press
(5) Gramsci, (1972, 2024), ‘Filosofie van de praxis’, Amsterdam, Leesmagazijn, shop