Arbeidsongeschiktheid op psychische gronden - weg gedefinieerd

Nu ook ... 'duurzaam' arbeidsongeschikt

Als je een loon moet verdienen om te kunnen leven, loonafhankelijk bent, verandert bij arbeidsongeschiktheid die afhankelijkheid niet. Op een verdwaalde charitatieve ondernemer na, voorziet de markt de betreffende arbeidsongeschikte niet van een inkomen. Op dit simpele kapitalistische gegeven is met vallen en opstaan het stelsel van sociale zekerheid bevochten. Een collectieve verzekering tegen de risico's van de loonafhankelijkheid. Om voor een uitkering van die verzekering in aanmerking te komen, doet dus noch de oorzaak noch de aard van de arbeidsongeschiktheid er iets toe. Tegen dit ook weer simpele gegeven bestaat bij ondernemers, en dus bij politieke partijen, verzet. Het liefst willen ze alleen maar aan een verzekering meebetalen als de arbeidsongeschiktheid zeer bewijsbaar veroorzaakt is door het werk. Een gebroken nek in je vrije tijd is je eigen risico, dus verzeker dat maar privaat. "Van hard werken krijg je geen stress en stress is geen ziekte. Mensen komen in financiële problemen en dus in de stress, omdat ze met de overwaarde van hun huis verkeerd hebben gegokt op de beurs. Dat heeft natuurlijk geen bal met het werk te maken." Dat zei Blankert in 1998 toen hij nog voorzitter was van VNO-NCW, tegenwoordig bestuurt hij topsporters. Over deze laatste kwestie - arbeidsstress, chronische vermoeidheid, overspannenheid, samengevat in psychische klachten - gaat dit thema "Arbeidsongeschiktheid op psychische gronden". Op het moment dat we de laatste hand aan dit nummer van Solidariteit leggen, zijn de ondernemers en de vakbonden het in de SER eens geworden over een plan waardoor de instroom in de WAO met ongeveer 75 procent zou verminderen. Van ongeveer 100.000 jaarlijks naar 25.000. Maxima werd even verdrongen door de onderhandelaar van de FNV Agnes Jongerius die zeer tevreden was. "Het akkoord is een resultaat van geven en nemen, maar ik neem het graag voor mijn rekening."

Hoe zal dit wonder zich voltrekken? Door de toekenning van een WAO-uitkering anders te definiëren! Alleen bij 'duurzame' arbeidsongeschiktheid - afgekeurd voor meer dan 80 procent in de verwachting dat minimaal vijf jaar niet meer gewerkt kan worden - wordt de uitkering publiek gefinancierd. Bij een afkeuring van 35 tot 80 procent komt er een combinatie van loon en een uitkering uit een private verzekering. Bij minder dan 35 procent is er helemaal geen uitkering. Het 'historisch' genoemde akkoord gaat dus niet over de arbeidsongeschiktheid, maar over een herziening van het uitkeringsstelsel.

Computergestuurd

Nog meer dan voorheen komt bij de keuringsartsen een grote verantwoordelijkheid te liggen. Van hen wordt niet alleen verwacht dat ze kunnen goochelen met percentages, maar ook voorspellen of iemand binnen vijf jaar wel of niet kan werken. De voorzitter van het midden- en kleinbedrijf, De Boer - ook zeer tevreden - spreekt over "harde criteria, als het ware computergestuurd". De artsen zelf maken zich nu al grote zorgen over hoe ze te werk moeten gaan en wat de gevolgen zijn. De vice-voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Verzekeringsgeneeskunde, Van Duyn, is buitengewoon somber over de kansen op een uitkering bij psychische klachten. Een uitspraak in zo'n situatie over een periode van vijf jaar zal zelden gedaan worden, dus dreigt een volledige of gedeeltelijke bijstandsuitkering. En het betreft hier, volgens de huidige regelingen, een jaarlijkse aanwas van bijna 40.000 mensen die langer dan een jaar arbeidsongeschikt zijn (in het totaal: 330.000).

Buiten deze ernstige uitvoeringsproblemen is het stuitend dat dit akkoord en allerlei andere plannen (commissie Donner, zie verder) vasthouden aan de gedachte dat met financiële prikkels voorkomen kan worden dat mensen (psychisch) ziek worden van hun werk. We hebben vaak in Solidariteit geschreven over 'management door stress', waarmee we de moderne bedrijfsvoering bedoelen die permanent de grenzen van de fysieke en vooral psychische capaciteiten van mensen tracht te verleggen. Dat verklaart dat de hersteltijd binnen en buiten de arbeid afneemt; ondanks de arbeidstijdverkorting beschikken we sedert 1990 wekelijks over twee uur minder geheel zelf te besteden tijd. Dat de klachten over geestelijk te belastende arbeid van 35 procent in 1982 zijn toegenomen tot 65 procent in 1998. Dat ongeveer 20 procent van de bevolking regelmatig overwerkt. Dat verklaart voor een belangrijk deel de arbeidsongeschiktheid op psychische gronden.

Hans Boot