Over de kwaadaardige geldgroei - gesprek met Willem Hoogendijk

Pleidooi voor algehele kalmering

Het is nu wel duidelijk: de traditionele oplossingen voor de huidige economische en maatschappelijke problemen werken niet meer. Om het milieu te redden, wordt gekozen voor meer materiële groei, in plaats van inzien dat deze groei juist de oorzaak is van de ellende. Maar ook de economie zelf ontzenuwt de mythe dat groei het medicijn bij uitstek is voor de ziekten van onze samenleving. Een gesprek met Willem Hoogendijk, milieuactivist van het eerste uur.

Het systeem van 'geld moet groeien' veroorzaakt een groeieconomie en een groeidwang.

"De schoorstenen moeten blijven roken om de kapitaalverschaffers te belonen, om het personeel van salaris te voorzien en de overheid aan belastingen te helpen", steekt Willem van wal. "Met name ondernemers weten zeer goed wat groeidwang is. Een ondernemer móet wel groeien en produceren, wil hij overeind blijven in de huidige concurrentie. Eigenlijk kun je beter spreken van een productiemaatschappij dan van een consumptiemaatschappij. De groeidwang veroorzaakt een oververhitte concurrentie. Er ontwikkelt zich steeds meer 'verhaasting', een 'vechtersmaatschappij'; mensen moeten steeds harder pezen om hun bankschuld of hypotheek af te betalen. En er vallen steeds meer mensen uit de boot. Zo'n economie creëert een ellebogenmentaliteit. Iedereen zit gevangen in een 'prisoner's dilemma'; hij of zij móet wel; anders gaat-ie er zelf aan!"

Export van het zweetwerk

De technische vooruitgang, de mechanisering van arbeid is prima voor vuile, gevaarlijke en routinearbeid. Maar een bedrijf dat vandaag goed loopt, is morgen failliet; een goede machine is morgen ouderwets, te traag. Zo ook de man of vrouw die hem bediende. Een extra uitstoot van vooral oudere werknemers is het gevolg. De arbeidsomstandigheden zijn flink verbeterd, maar de arbeid zelf is ontdaan van veel bevrediging. De druk van effectiviteit en rendement, de verhaasting, het opdelen van taken, ze werken niet ten gunste van zinvol werk. Bovendien kosten machines veel materiaal en energie; ze zijn niet goed voor onze kleinkinderen.

Willem: "De milieuvervuiling hebben we geëxporteerd naar buiten onze grenzen, en we zeggen 'het is hier schoon'. We kijken neer op zweetwerk en we exporteren het naar de arme landen waar arbeid weinig kost. De winkelschappen liggen vol. We vinden dat normaal. We hebben geen besef van de arbeid en het milieubeslag die daarvoor nodig zijn geweest."

De onderlinge concurrentie maakt dat de grootste de kleinste wegdrukt. Maar een mentaliteit van 'leven en laten leven' is beter. "In het Franse dorp waar ik eens verbleef, liet de grote boer een machine komen om z'n veertig hectares grond los te maken. Een oud vrouwtje dat daar ook woonde, had maar een halve hectare. Toen zei die boer tegen die bestuurder: 'doe ook even haar halve hectare voor mijn rekening'. Er zijn wel verschillen tussen die rijke boer en dat arme vrouwtje, maar het is een kwestie van 'leven en laten leven'. En op de markt waren ze heus wel concurrerend; de vrouw moest daar echt niet komen met een ei voor veertig cent, terwijl de boer ze verkocht voor twintig cent. Dus je houdt de markt met z'n concurrentie en je hebt grotere en kleinere boeren, maar het slaat niet door. Het wordt niet zo dat de ene dood gaat en de ander overleeft. Kijk naar de dierenwereld, daar worden kuddes rivalen weggestuurd, maar niet dood gemaakt. Dat noem ik 'conviviale' of samenlevende concurrentie."

Vraageconomie

De inspanningen van bedrijven richten zich vooral op het verbeteren van, pakweg, thermosflessen en bandrecorders.

Willem: "Maar op een ogenblik zal de samenleving tot de conclusie komen dat die bandrecorders nu wel goed genoeg zijn en niet nóg lichter hoeven, met lampjes of lichtgevende knopjes. Laten we ons nu met de winsten, met de bedrijfsvermogens en de hele menselijke capaciteit eens extra gaan richten op onderwijs, zorg, openbaar vervoer, natuur, erosiebestrijding en alternatieve energieopwekking, dan gaan we er met z'n allen op vooruit. De doorsnee econoom zal dan zeggen: 'op bandrecorders maak je winst; uit onderwijs en gezondheidszorg haal je geen winst.' Maar die winst is er wel degelijk, want goed opgeleide en gezonde mensen zijn ook belangrijk kapitaal. Net zo belangrijk, of misschien nog belangrijker dan vernuftige bandrecorders. 'Why make things better? Let's make LIFE better!', luidt één van mijn slogans. Wanneer er minder vraag naar bandrecorders is, dan draait de fabriek wat kalmer en voorziet alleen in de 'vervangende vraag', zoals dat heet."

Zo'n vraageconomie moet gepaard gaan met een lokale economie op basis van eigen landbouw en industrie voor de eigen behoeften.

"Zo kan er vrolijk handel gedreven worden, handel die niet kwetsbaar is en niet afhankelijk maakt. Daarnaast is veel activiteit in de reparatie, de recycling en onderhoud. Ik ben voor regionalisering, voor een gedecentraliseerde economie die het geld meer in de buurt houdt."

Meer werk, minder lozen

In een vraageconomie is een flexibilisering van de werkgelegenheid noodzakelijk, want het aanbod vanuit een fabriek is ook flexibel. De arbeiders zijn bijna allemaal handige doe-het-zelvers, opvoeders, koks, hebben wellicht een moes- of volkstuin. Diegenen die niet zo handig zijn, gaan intellectuele arbeid doen. Ons inkomen moeten we kunnen halen uit meerdere activiteiten.

Willem: "Ik ben voor een basisinkomen voor iedereen, maar dan meteen gekoppeld aan sociale basistaken voor iedereen; dit zijn gemeenschapstaken. Ook voor de gewone werker, ook voor de multimiljonair. Ons werkethos wordt: wie van de aarde en de samenleving neemt, zal ook aan deze teruggeven. Er is werk voor iedereen, ook voor uitkeringsgerechtigden. Een algehele participatie en mobilisatie dus. Voor het loon krijgt iedereen een kaart waarop de uren die iemand gewerkt heeft, afgetekend worden. Op basis daarvan krijg je dan je basisinkomen of je volle inkomen. De één heeft weinig behoeften, maar iemand anders, die een mooiere bandrecorder wil hebben, zal dan ook meer uren maken. Hoe deze utopie er precies uit moet komen te zien, weet ik ook nog niet. Maar we kunnen veel leren van andere volkeren, hoe zij dingen organiseren."

Er worden allerlei experimenten in de goeie richting gedaan, maar ze mislukken vaak omdat de context er omheen niet verandert.

"Als biologische landbouw omgeven is door landerijen met pesticiden, dan vind je ook pesticiden terug in je onbespoten wortels. Zo heeft de invoering van de Ecotax ook het gevaar dat je het milieu uitverkoopt aan de hoogstbiedende, aan de rijkste, terwijl de kleinere bedrijven het loodje leggen onder de druk van de Ecotax. Daarom moet Ecotax meteen gekoppeld worden aan Ecotax Plus, waarbij een verschuiving plaatsvindt van belasting op arbeid naar belasting op milieu: 'Meer werk, minder lozen'."

Einde aan de groeidwang

Niet alleen het milieu en de oplossing van ethisch-sociale vraagstukken vragen om het stoppen van het tijdperk van voortdurende groei. De economie zelf heeft het nodig dat we de mythe van groei als medicijn bij uitstek voor de ziekten van onze samenleving, overboord gooien.

Willem: "Ik wil verder dan de binnen de milieubeweging geaccepteerde selectieve groei en krimp; ik streef naar een algehele kalmering. Omwille van de economie zelf is het nodig dat we kalmeren. Door de groeidwang ontstaat steeds meer verhaasting. De accumulatie van kapitaal gaat min of meer automatisch door rente en winst. De geldcreatie door banken - het meeste geld! - doet er nog een flinke schep bovenop. Iedereen is een renteslaaf en een winstspekker. De geldgroei zorgt voor monopolieachtige bedrijvenclusters. Kleinere bedrijven leggen het loodje. Er is verschraling van de bedrijvigheid en verminderde arbeidsdeelname en -bevrediging. Dit is puur kapitaalverlies. Het milieu kreunt onder de druk van de huidige materiële productievolumes en de consumptiewaanzin die voor de afzet ervan geschapen is. Het milieu is het draagvlak van elke economie. Alweer, tel uit je verlies. Maar dat doen we niet met onze veel te korte meetlatten! We rekenen ons nog altijd rijk! De huidige soort economie dwingt ons gewoon het marktdenken op. Zij produceert haar eigen ideologie."

Er zijn mensen die de milieuvervuiling, en weer anderen die de sociale ontwrichting benadrukken.

"Prima. Doe ik ook. Maar ik zeg daarbij: kijk nou alleen eens naar de economie zelf, en laat zien dat groeidwang ook slecht is voor de economie, los van het milieu en los van het sociale. Het kapitaal moet niet langer de dominerende productiefactor zijn, die alsmaar accumuleert en alles en iedereen aandrijft. Het geld moet gewoon weer gaan faciliteren en niet langer een doel op zichzelf zijn. De oververhitting van bedrijven en het alsmaar door het geld gestuurde en gevormde karakter van onze bedrijvigheid, namelijk dat wat snel winst oplevert, eenzijdig en materieel, een proces dat ook nog eens onze hele huidige ellebogenmentaliteit heeft gekneed - dat alleen al is reden genoeg om, los van het milieu en het sociale, te kunnen concluderen: deze economie draait haar eigen draagvlak en zichzelf de nek om! Er is een bevrijding van de bedrijvigheid nodig. Dit houdt in dat de groeidwang, de druk vanuit de geldgroei verdwijnt, en dat er onthaasting, kalmering komt. Dat de dominantie van het kapitaal als productiefactor verdwijnt. En ik zie dat als een totale opluchting!"

Gerard Raemaekers
(freelancer bij Stichting Aarde)

Willem Hooogendijk schreef onder andere de volgende boeken: Economie ondersteboven en Zeker werk & verantwoord ondernemen. Informatie bij: Stichting Aarde, Postbus 533, 3500 Utrecht - http://www.aarde.org