Arbeidsongeschiktheid op psychische gronden - systematische toename

Wee het gelukkige volk

Nederland is ziek! Een uitspraak van Lubbers uit 1990. En zou de toenmalige minister-president niet opstappen als het aantal mensen in de WAO zou uitstijgen boven de één miljoen, of was dat bij één miljoen geregistreerde werklozen? Met veel kunst en vliegwerk hebben het laatste kabinet Lubbers en de daarop volgende paarse kabinetten onder leiding van Kok geprobeerd onder dat magische getal te blijven. Door een andere wijze van registreren, door ingrijpende stelselherzieningen en door de hoogte en duur van de WAO-uitkering aan te pakken. Kortom, ingrepen die zich vooral richtten op de gevolgen, maar de oorzaak van de hoge instroom in de WAO buiten schot lieten.

De voorgeschiedenis vanaf de Ongevallenwet, die in 1901 het begin markeerde van sociale verzekeringswetgeving, laten we rusten. Wel staan we kort stil bij de reorganisatie van de sociale zekerheid die begin jaren negentig werden ingezet. De uitgaven voor de sociale zekerheid bleven stijgen en politiek Den Haag raakte ervan overtuigd dat de uitvoering van de sociale verzekeringen ernstig tekort schoot. Er komt een parlementaire enquête onder leiding van Buurmeijer.

Commissies Donner

De enquêtecommissie komt op grond van haar onderzoek in 1993 met ingrijpende voorstellen voor hervorming van de WAO. Eén daarvan was dat werknemers alleen recht zouden hebben op een WAO-uitkering als ze voor meer dan tweederde arbeidsongeschikt zouden zijn. Plannen die toen tot sociale onrust leidden, tot demonstraties en acties. Terwijl de ingrepen in het stelsel zelf veel weerklank vonden in de Tweede Kamer: accent op preventie en reïntegratie, geen invloed van werkgevers en werknemers, onafhankelijk toezicht. Het zijn de piketpalen waarlangs de hervormingen van het sociale zekerheidsstelsel in het afgelopen decennium gestalte hebben gekregen met als laatste wapenfeit de invoering van SUWI (Structuur Uitvoering Werk en Inkomen) per 1 januari 2002, waardoor reïntegratie volledig wordt geprivatiseerd. Vreemd genoeg zijn de veranderingen vrij geruisloos ingevoerd en speelt de maatschappelijke discussie zich vooral binnenskamers af in de Tweede Kamer en in de SER. Ook is het vrij stil over de WAO-plannen van de commissie Donner die voorstelt de WAO te beperken voor mensen die 'duurzaam en volledig' arbeidsongeschikt zijn. Half januari wordt het wat rumoeriger, wanneer in de SER een akkoord op hoofdlijnen bereikt wordt; een advies aan de regering naar aanleiding van de rapportage van de commissie Donner.

Voor alle duidelijkheid, er zijn twee commissies. Donner 1 heeft zich vooral gebogen over de psychische arbeidsongeschiktheid, Donner 2 bestrijkt een breder terrein. Het eindrapport van de commissie Donner 2 getiteld "Werk maken van arbeidsongeschiktheid" krijgt nog enige aandacht, maar over de aanbevelingen van de commissie Donner 1, oftewel de Commissie Psychische Arbeidsongeschiktheid, hoor je vrijwel niemand.

Poortwachter

De werkzaamheden van de beide commissies zijn een gevolg van de Wet Verbetering Poortwachter die per 1 april 2002 van kracht wordt. Deze wet moet nieuwe instroom in de WAO voorkomen door werknemers en werkgevers te verplichten in de eerste maanden van verzuim actie te ondernemen voor terugkeer in het arbeidsproces. Als bij de aanvraag van de WAO-beoordeling na negen maanden ziektewet blijkt dat de werkgever onvoldoende heeft gedaan, is de sanctie een halfjaar loondoorbetaling. De sanctie voor de werknemer is opschorting van de WAO-beoordeling en in het uiterste geval spreekt de wet van stopzetting van betaling of van ontslag.

Deze nieuwe wet dwingt tot een individuele aanpak en een uiterste inspanning tot reïntegratie, hetzij in het oorspronkelijke werk, hetzij in een andere passende baan. Zelfs wanneer dat betekent herplaatsing bij een andere werkgever. Op straffe van een sanctie. Op zich is dit niet nieuw. Ook de Arbo-wet en de Wet Reïntegratie Arbeidsgehandicapten (REA) dwingen werkgever en werknemer maatregelen te nemen om arbeidsongeschiktheid te voorkomen en bij ziekte tot zo spoedig mogelijke terugkeer in de eigen of passende andere functie, reïntegratie dus.

De praktijk wijst uit dat wetgeving niet automatisch leidt tot afname van het aantal WAO-ers. Sterker nog, de instroom is nog altijd hoger dan de uitstroom. De instroom in de WAO bedroeg in het jaar 2000 maar liefst 100.000 nieuwe gevallen, de uitstroom 75.000. Dat lijkt veel, maar is niet het gevolg van reïntegratie-inspanningen. Ruim 40 procent van de uitstroom was het gevolg van pensionering.

Kortom het aantal van één miljoen mensen in de WAO ligt nog steeds op de loer. Het gaat al lang niet meer om bouwvakkers met een versleten rug, maar vooral om vermoeidheidsziekten, RSI (Repetitive Strain Injury), burnout. Ziekten die het gevolg zijn van stress. Steeds meer mensen belanden wegens psychische problemen in de WAO. Op dit moment ruim eenderde van de nieuwkomers. Opvallend is ook dat de mensen steeds jonger instromen en vaker vrouw zijn.

Donner 1

Vanwege het grote aantal arbeidsongeschikten door psychische problemen is voor dit vraagstuk een speciale commissie ingesteld. Donner 1, de Commissie Psychische Arbeidsongeschiktheid die in november vorig jaar een rapport openbaar heeft gemaakt met de titel "Aanpak verzuim om psychische redenen".

Bij de installatie van die commissie een jaar eerder refereerde staatssecretaris Hoogervorst aan onderzoeken waaruit zou blijken dat Nederlanders een 'gelukkig volk' zijn, dat zij hoge arbeidsvoldoening zeggen te ervaren en dat zij minder uren per jaar werken dan hun buitenlandse collega's en vaker op vakantie gaan. Hoe dan die hoge instroom in de WAO om psychische redenen verklaren? De analyse van de commissie Donner 1 geeft daar eigenlijk geen antwoord op. Het is daarom des te opvallender dat wel al een oplossing wordt aangedragen. Die ligt volgens Donner in de ziekte- en afkeuringprocedures; zorg dat mensen niet voorbij de magische grens van drie maanden komen. Want als je eenmaal drie maanden uit het arbeidsproces bent, is de kans dat je uiteindelijk in de WAO terechtkomt vele malen hoger. Na een half jaar ziektewet zou de kans 50 procent zijn. Donner zelf zei het zo: "Als iemand psychische klachten heeft, laten we hem met rust. Ik noem dat goedbedoelde verwaarlozing." En hij is blijkbaar niet de enige die er zo over denkt. Psychiater en hoogleraar psychopathologie aan de Katholieke Universiteit Nijmegen en lid van de commissie Donner 1, Hoogduin: "Van de 30.000 mensen die jaarlijks wegens psychische klachten de WAO instromen, kan zeker 2/3 eruit blijven mits ze op tijd en adequaat behandeld worden." Preventie en snel ingrijpen dus.

Privacy

De door Donner 1 voorgestelde aanpak is dan ook weinig verrassend, zoals blijkt uit hun leidraad die "verzuim om psychische redenen voor zowel werknemer als werkgever hanteerbaar maakt" en ervoor zorgt dat "werkgever en werknemer elkaar over en weer aanspreken op acties". Alsof er sprake is van een volstrekt gelijkwaardige relatie en wederzijds vertrouwen tussen werknemer en werkgever. Dat dit niet het geval is, blijkt wel uit het gebrek aan succesvolle reïntegratietrajecten van de afgelopen jaren. De werknemer wil wel, maar stuit op een werkgever die - ondanks subsidies, premies, strafkortingen, pemba's en wat dies meer zij - nauwelijks bereid lijkt de terugkeer van een zieke werknemer mogelijk te maken. Want, is hun oude stelling: "bedrijven zijn geen sociale werkplaats". [Pemba: Premiedifferentiatie en marktwerking bij arbeidsongeschiktheidsverzekeringen]

Naar bepaalde aanbevelingen van Donner 1 blijken de werkgevers wel oren te hebben. In Forum van november 2000, opinieblad van VNO-NCW, worden onder de lange kop "Opening van zaken graag; medisch beroepsgeheim belemmert reïntegratie zieke werknemer" de noden van de werkgevers uitgebreid besproken. Zij willen meer openheid over de medische kant van het ziekteverzuim. Daarvoor lijken ze steun te krijgen van Donner die in een toelichting op zijn rapport zei: "Als een huisarts zegt dat een werknemer rust nodig heeft, moet de werkgever daar op zichzelf geen genoegen mee nemen. De huisarts is medisch deskundig, maar niet verantwoordelijk voor de arbeidsrelatie." Volgens Donner wordt het beroepsgeheim te ruim geïnterpreteerd. De privacy mag niet zo ver gaan dat de werkgever in onzekerheid wordt gelaten over de diagnose, de prognose en de behandeling.

De commissie Donner onderkent dat in een groot deel van 'psychische arbeidsongeschiktheid' een arbeidsconflict aan het verzuim ten grondslag ligt. En juist in zo'n situatie zal de werknemer weinig begrip hebben voor de bemoeienis van zijn baas. Volgens Donner moet in dergelijke gevallen de hulp in geroepen worden van een geschillencommissie. En die zal de baas niet voor gek verklaren.

Marie-Louise Sanders
(ABVAKABO FNV)

Instroom steeds jonger en vaker vrouw.
VNO-NCW: "Opening van zaken graag, medisch beroepsgeheim belemmert reïntegratie zieke werknemer."