Balkenende vindt met Zalm de Melkertbanen waardeloos - hij zal ze nog missen

Mooi werk, maar er klopt niks van

Hoe krijg je het voor elkaar om bijna zes jaar in een Melkertbaan in de zorg voor verstandelijk gehandicapten te blijven hangen? Zo'n baan is toch bedoeld om DOOR te stromen? Het barst van de vacatures op de instelling waar je werkt. Waarom hap je niet toe? Of blijf je liever je hele leven klunzen met duizend euro in de maand?

Daar heb ik inderdaad over nagedacht en ook na beraad met collega's heb ik besloten op deze plek te blijven. Ik werk in één van de veertig huizen die op een terrein staan dat zo kenmerkend is voor een inrichting waar verstandelijk gehandicapten leven en wonen. Een soort vakantiebungalowpark met fraaie bosschages, een pleintje met een carillon, een winkel, een hoofdgebouw met administratie en bobo's. Een activiteitencentrum, zwembad, wasserij, magazijn en - heel handig voor het lenen van gereedschap om een kapotte fiets op te lappen - een technische dienst. De huisjes zijn gegroepeerd tot locaties met namen die je naar het platteland voeren: de Linde, Muscadel, Molen, Hoefslag. Een voorgebakken gezelligheid, waarvan je bij de eerste kennismaking al een brok in je keel krijgt. Wordt hier zo met mensen omgesprongen? Nederland wenst verstandelijk gehandicapten niet te accepteren, maar koopt het op deze manier af.

Niet boventallig

Ik ga naar 'mijn' bungalow. In de hal vliegt Joop al om mijn nek. Hij hoopt dat we vandaag iets gaan kopen of misschien iets maken. Een radio of een vlieger. Ik begroet iedereen. "Rugtas af doen", zegt een vrouw. Ze is bang dat ik anders weer weg zal gaan. "Hij is stout geweest", zegt een oude man over zichzelf en kijkt me lachend aan in de hoop gelijk al op zijn sodemieter te krijgen. "In je broek gepiest, jij jij jij!", kraait een oud vrouwtje.

De belangrijkste reden dat ik er wil blijven werken, is dat ik niet vervangen word als ik door zou stromen. Er zijn al tijden geen geschikte doorstromers meer te vinden die hier kunnen werken, zegt mijn clusterhoofd. Dat betekent dat wat ik heb ingebracht voor de bewoners en de collega's gewoon zou worden weggevaagd. Toen het regeringsakkoord van Balkenende in elkaar geflanst werd en de Melkertbanen voor een deel werden wegbezuinigd, sprak ik de leidinggevenden aan: "Laat je dat zo maar afpakken? Wat ga je nou doen om de kwaliteit van de zorg te verdedigen?" Een schaapachtig lachje was het antwoord.

Eén van de voorwaarden bij een Melkertbaan is dat je boven de formatie aangesteld bent. Na een avonddienst proefdraaien had ik al in de gaten dat mijn baan helemaal niet boventallig was. Een vrouw stond al direct voor mijn neus met haar schoenen in de hand. "Schoenen?", vroeg ze. "Ja, schoenen", antwoordde ik en keek voor alle zekerheid naar mijn inwerkster of er misschien nog een bijbedoeling aan vastzat. Het bleek dat ze met mij een wandelingetje wilde maken. De jongste van de negen bewoners drukte me een kam in handen en ging voor me zitten. Kroel even een half uurtje met die kam over zijn hoofd. Teken een Pipo de clown. Ga een vestje halen, voor iemand die het koud heeft. Met een oudere man in een dierenboek kijken. Hij moet raden welk beest op het plaatje staat. Raadt hij het verkeerd, wordt 'de broeder' heel erg boos. Daarom zegt de man het eerst een paar keer verkeerd, want het is ontzettend leuk als de broeder boos wordt. Een andere man laat tijdens het middagdutje het één en ander lopen. In bad, en bed schoonmaken. Een vrouw scheldt loeihard de anderen uit voor varken en pepert iedereen in die het wel of niet wil horen dat ze het zeer zeker zal verdommen om te gaan slapen, terwijl niemand haar dat vroeg. Een diabeet zit in het strijdgewoel stilletjes weg te zakken. Er moet cola en honing in en wel heel snel.

Waar is Thea?

Dat zijn zo maar wat gebeurtenissen waar de verzorger in de avonddienst alleen voor staat als er geen instromer in de buurt is. Ik weet dat, omdat ik zelf 'ondeskundig' (ik ben boekverkoper, gereedschapsslijper, journalist en conciërge geweest) in mijn eentje ochtend- en avonddiensten gedraaid heb. Sinds mijn directeur als eerste onderhandelaar van de werkgevers de vakbondsfaciliteiten grotendeels uit de CAO schrapte, laat ik me als tegenprestatie niet meer inroosteren. Ik draai mijn eigen 'boventallige' rooster, al ligt iedereen doodziek in bed.

Tussen alle toestanden door wordt tijd opgeëist om koffie te drinken in de kring. Gelukkig is iedereen gulzig en ongeduldig, zodat we snel kunnen beginnen om een maaltijd op tafel te krijgen. Het eten zelf gaat heel snel. Dan de keuken opruimen, de eetstoelen en tafels en vloer schoonmaken, koffie drinken of misschien zelfs een borrel (limonade met chips), iedereen helpen weer naar bed te gaan, rapportage, ontbijt voor morgen klaarzetten. Je hebt dan alleen aandacht gegeven aan degenen die het meer of minder luidkeels eisten en niet aan de mensen die wat teruggetrokken zijn of ergens buiten zwerven, in het natte gras liggen. Waar is Thea eigenlijk?

De zorginstelling bazuint rond dat het in de eerste plaats om 'kwaliteit van zorg' gaat. Dat betekent onder andere dat je cliënten niet verstandelijk gehandicapten mag noemen, maar Mensen met Mogelijkheden. Daarmee wordt bedoeld dat de zorginstelling de cliënt zal ondersteunen bij zelfontplooiing. Hoe moet je dat zien in de woning waar ik werk?

's Morgens door de week zijn er twee begeleiders die helpen bij wassen, aankleden, ontbijten. Daarna bedden opmaken, kamers schoonmaken, keuken schoonhouden, boodschappen doen, koffie drinken met de collega's van de buren, rapportage schrijven, naar dokter, 'fysio', gesprek met 'ortho', kleren kloppen, schone was sorteren en opruimen, gaten in het rooster oplossen, menu bedenken, fornuis en ijskast even afbikken, medicijnen uitzetten. Er moeten ook zorgplannen aangepast worden en leerlingen begeleid. Leerlingen staan trouwens gewoon in de formatie en zijn ook in hun eentje ingeroosterd. In het weekeinde wordt er immers alleen gewerkt.

Lager salaris

Ik dacht niet dat je van 'boven de formatie' kan spreken als iemand in deze omstandigheden een handje toesteekt. Vanaf het begin heb ik de leidinggevenden aan het verstand proberen te peuteren dat ze mij een gewone baan moesten geven en wel op deze werkplek, want wat werkzaamheden betreft sta ik helemaal niet boven de formatie. Het is maar net wat je in de zorgvisie onder noodzakelijke werkzaamheden verstaat. Als je daar op doorgaat, blijkt het ook een politiek onderwerp. Hoever is ons land bereid te gaan in de zorg?

Mijn clusterhoofd is een man die erg positief over ons werk kan vertellen. Daar was hij weer eens mee bezig toen hij een rondleiding gaf en daarbij op mij stuitte, terwijl ik in de keuken met olijfolie en uien Adriatische geuren stond te walmen. "Dit is Frans", zei de rondleider en daar ging hij weer ophemelen hoe belangrijk het is dat er niet alleen maar de allernoodzakelijkste verzorgingswerkzaamheden gebeuren, maar dat er ook een menswaardig woonklimaat is, waar een kok zijn best doet iets lekkers op tafel te krijgen in plaats van een doorgekookte papgroente uit een container. Het clusterhoofd spreekt nooit van 'te veel bezuinigd', want dat is negatief. Ik heb er later toch maar wat van gezegd.

Maar voor hem en zijn collega's is er geen enkele noodzaak om daar op in te gaan. Elk 'cheffie' (ze worden heel erg boos als je hen in een vakbondspamflet zo noemt) is verantwoordelijk gemaakt voor het budget van zijn locatie. Zo wordt het grote tekort voor de hele instelling verbrokkeld en van een politiek probleem gereduceerd tot een probleem van het locatiehoofd en zijn personeel. Dus zo lang de 'melketier' gratis staat te buffelen, wordt nergens over gepraat.

Hier moet even stil gestaan worden bij de houding van het management tegenover de jongens en meisjes die uit vrije wil en met enthousiasme in hun Melkertbaan gelijk de 'Melkertregels' overschreden. Bijvoorbeeld alleen op een woning werken of zelfs een solistische functie vervullen. Zes jaar geleden was het regel dat je niet meer dan 32 uur mocht werken. Als melketier moest je elke maand aan den lijve kunnen ondervinden dat je een apart geval was met een salaris dat flink lager lag dan het normale. We waren met dertien instromers en de één kreeg het maximale (120 procent van het minimumloon, maar dan wel over 32 uur natuurlijk) en de ander het laagst mogelijke. We kwamen al snel tot een gezamenlijke eis: allemaal 120 procent. Terwijl het de instelling geen cent kost, weigerde het Apparaat daar op in te gaan. Wij moesten bewust gemaakt worden van het ontzettend blije gevoel dat je krijgt als je een tientje meer mag verdienen. Dat houdt de hoop levendig dat je misschien later er weer een tientje bij krijgt. Overigens, zonder met ons te overleggen, deed de bond (ABVAKABO) er nog een schepje bovenop. In de CAO kwam een aanloopschaal die ons in zeven stappen naar het maximaal haalbare loon bracht. Na veel geklier werden het drie stappen.

Frans Geraedts

Na een avonddienst proefdraaien had ik al in de gaten dat mijn baan helemaal niet boventallig was.

.... zijn er twee begeleiders die helpen bij wassen, aankleden, ontbijten. Daarna bedden opmaken, kamers schoonmaken ... gesprek met 'ortho', kleren kloppen, schone was ...