In Amsterdam een Lems-akkoord

Amsterdam heeft ook een haven

De Amsterdamse haven is vanuit een koloniaal verleden gespecialiseerd in opslag, overslag en verwerking van tropiese produkten zoals koffie, specerijen, tabak, rubber, rotan enzovoort. Verder, vanwege de nabijheid van grote cacaoverwerkende fabrieken in de Zaan, de grootste aanvoerhaven ter wereld van cacao, in 1985 cirka 350.000 ton. In verband met de oogsten wordt de cacao aangevoerd van ongeveer november tot april, vandaar de kreet 'cacaopiek', ongeveer vergelijkbaar met de fruitpiek in Rotterdam.

Tot halverwege de jaren zestig hadden we in Amsterdam veel rederijen met vaste lijndiensten en eigen stuwadoorsafdelingen. In de jaren zeventig zijn deze na allerlei fusies en reorganisaties prakties allemaal verdwenen.

Rotterdam is kwa traditie voornamelijk een overslaghaven en door een ongeregelde aan- en afvoer al veel langer afhankelijk van een groot kontingent aan losse arbeidskrachten. In beide havens is een arbeidspool, een uitleenbedrijf van havenarbeiders, de SHB.

Tot aan 1970 werd de CAO in Amsterdam bepaald, maar daarna nam Rotterdam de strijdtraditie over. De organisatiegraad in de erkende bonden was en is hoog maar van echt verzet tegen fusies en reorganisaties is in Amsterdam geen moment sprake geweest met als dieptepunt begin jaren tachtig de ontslagen bij het VCK (Verenigd Cargadoorskantoor).

Requiem voor een arbeidspool?

Het operationeel personeelsbestand van de SHB in Amsterdam bestond eind 1986 uit ongeveer 530 mensen (1976 ruim 1000). Dus in tien jaar tijd gehalveerd. In Amsterdam is al jaren een piekregeling van kracht om bij extreme werkpieken extra mensen te kunnen aantrekken boven het personeelsbestand van de SHB. Deze extra inhuur vindt plaats via de SHB en kan bestaan uit mensen van 'Het Kappie', een Zaanse los- en laadploeg, die dan per taak van vier uur besteld en afbesteld kunnen worden en bij geen werk op een WW-uitkering zijn aangewezen. Verder hebben we studenten, die ingezet worden op autoboten als chauffeur en verder helemaal geen rechten hebben. En sinds begin december rotterdamse SHB-ers met als voordeel dat zij in ieder geval onder een soortgelijke CAO vallen als in Amsterdam.

De inhuur van derden via de piekregeling bedroeg in 1976 ongeveer 1800 mandagen en in 1986 ongeveer 7000 mandagen, dus bijna een verviervoudiging. De gemiddelde leegloop (dagen waarop geen werk is) is vergeleken met 1976 gelijk gebleven, ongeveer 8 procent, maar wordt nu voor 70 procent vergoed vanuit het AWF-fonds. Dit in tegenstelling tot tien jaar geleden toen het ging om een bijdrage van het Rijk van 50 procent (AWF: Algemeen Werkloosheidsfonds). De amsterdamse SHB-er is in alle opzichten flexibeler inzetbaar dan zijn rotterdamse kollega. Hij kan in alle sektoren van de haven tewerkgesteld worden en tevens op Schiphol.

Verder kennen we in Amsterdam de zogenaamde all-round funktie, dus een funktiekategorie die multi-inzetbaar is. Voeg bij al deze vormen van flexibilisering het volgende matigingsverhaal van de vakbonden:

1976. Geen reële loonsverhoging in ruil voor behoud van sociale voorzieningen. Nu tien jaar later weten we wat daar van terecht gekomen is. Voor iedereen de bijstand als eindstation. Ook hoorden we toen voor het eerst de kreet 'meer winst is meer werk'. Waar dat op uitgelopen is, weten we nu ook. Verder nog de VAD (Vermogensaanwasdeling), nooit meer wat van gehoord.

1977. Aanpassing van de prijskompensatie voor behoud van sociale voorzieningen.

1978. Loonmatiging in ruil voor arbeidsplaatsovereenkomsten (APO). Wel loonmatiging maar nog nooit een APO gezien. En daarna inleveren van loon voor ATV, voor behoud van banen in de haven.

Konklusie: onze flexibiliteit en de opgedrongen bereidheid tot matigen en loon inleveren hebben alleen maar geleid tot afbraak van vaste arbeidsplaatsen. Ze bleken beslist geen garantie voor behoud, laat staan uitbreiding van werkgelegenheid.

Van der Louw en Lems redders in de nood?

In navolging van het rotterdamse Van der Louw-akkoord werd in Amsterdam het Lemsakkoord afgesloten. Met als doel de sociale gevolgen van de herstrukturering van de zes NEHEM stukgoedstuwadoorsbedrijven te doen plaatsvinden zonder gedwongen ontslagen tot 1990. Het akkoord werd ons prakties als een dekreet voorgelegd in een referendum. De ondernemingsraad van de SHB had kritiek (uitgesproken in de kantines) op onderdelen van het Lems-akkoord. Ze wilde ATV zonder inleveren van loon en had er bezwaar tegen dat de ATV een jaar later zou ingaan dan in Rotterdam. Waarom stond er in het akkoord geen vervangingsplicht van 57 1/2 jarigen en geen keiharde garantie dat jongeren in vaste dienst zouden worden aangenomen? Verder blonk het akkoord uit door dubieuze berekeningen over aantallen mensen die in de haven nodig zouden zijn tot 1990.

Deze kritiek werd ons op zijn zachtst gezegd niet in dank afgenomen; met name de Vervoersbond FNV viel over ons heen en stelde ons aansprakelijk als het Lems-akkoord door de leden zou worden verworpen. Het Lems-akkoord werd aangenomen en er ontstond een enorm tekort aan mensen. Dit was het gevolg van het vertrek van de ouderen en de ingevoerde drastiese ATV (30 roostervrije dagen per jaar en 57 roostervrije dagen per jaar voor mensen van 55 jaar en ouder). Wat was namelijk het probleem? Het akkoord voorzag niet in aanname van mensen.

Het zou om een tijdelijk tekort gaan tot 1990, maar de werkgevers vonden daar al snel een antwoord op, aannemen van mensen op tijdelijke kontrakten, per dag, per uur, per maand, uitbreiding van 'Kappie' en extra taakstelling. En ook de bond deed nog een duit in het zakje: die had nog wel wat ontslagen Harlingers achter de hand. Onder druk van die omstandigheden heeft de ondernemingsraad van de SHB toen het voorstel gelanceerd om overkomplete rotterdamse SHB-ers tijdelijk naar Amsterdam te halen.

Liever een vakbekwame rotterdamse SHBer die onder dezelfde CAO valt dan de oplossingen die de werkgevers bedacht hadden, want dat zou een regelrechte ondergraving van onze positie betekenen. Prioriteit voor ons is nog steeds mensen in vaste dienst aannemen, maar het Lems-akkoord denkt daar anders over.

Landelijke SHB

De Vervoersbond FNV gaf een eigen vertaling aan ons voorstel en legde de koppeling met hun plan voor een landelijke paritair bestuurde SHB (paritair: werknemers, de bonden en werkgevers samen). De landelijke SHB wordt daarbij als de oplossing gezien voor de teruglopende werkgelegenheid, de oppelbazen en de zwartwerkers.

Bij de totstandkoming van het Lems-akkoord hebben we al gezien hoe moeilijk het is om als arbeiders te ageren tegen overeenkomsten die afgesloten zijn door werkgevers, overheid en vakbonden.

In plaats van het mobiliseren van mensen om strijd te leveren tegen zwartwerkers en voor goede arbeidsvoorwaarden wordt weer gekozen voor een overlegorgaan. Uit ervaringen met andere overlegorganen, waarin de vakbond vertegenwoordigd is, weten we wat de praktijk zal zijn. Hoe nauwer de samenwerking in zon bestuur of overlegorgaan, hoe meer bestuurders die in zo'n positie zitten de neiging hebben om de strijd af te wijzen die deze samenwerking of overlegpositie bedreigt.

Met andere woorden, straks moet je staken tegen je eigen vakbond wanneer zij vanuit bedrjfsekonomiese noodzaak gedwongen is om akkoord te gaan met herstruktureringsmaatregelen of ontslagen bij de SHB, omdat bijvoorbeeld de leegloop te hoog is en het AWF haar bijdrage verlaagt.

Hoe nu verder?

De nieuwste tophit van de Vervoersbond heet strijd om technologische vernieuwing in de haven, een lijvige nota van Kees Marges met als konklusies onder andere:

a. Werknemers hebben er groot belang bij dat zij technologiese ontwikkelingen kunnen beïnvloeden en sturen.

b. De machtspositie van de werknemers moet zo sterk mogelijk zijn. Dat wil zeggen dat de vertegenwoordigers van de werknemers ten opzichte van de andere belangengroepen in zon sterk mogelijke positie moeten komen.

c. Er dienen middelen te worden gekreëerd, die de positie van de werknemers versterken. Die middelen zijn: een verbeterde wetgeving en een tussen de CAO-partijen af te sluiten technologie-overeenkomst, al dan niet als onderdeel van een CAO. De Overheid dient daarbij sturend op te treden.

De nota, verschenen in de verkiezingstijd, eindigt met de prachtige volzin: 'Op grond van de inhoud van beginsel en verkiezingsprogramma mag er van worden uitgegaan, dat op basis van die programma's gekozen PvdA-politici in die strijd de kant van de werknemers zullen kiezen in woord, geschrift en daden.'

Helaas, de PvdA-politici zitten niet in de regering en in de oppositie laten ze ook maar weinig van zich horen. Dus hoe nu verder? Als ondernemingsraad en kaderleden kunnen we natuurlijk nog genoeg doen. In april loopt de CAO af en als kaderleden hebben we een aantal eisen geformuleerd voor verbeteringen. Onder andere verdergaande ATV en looneisen. We hebben daar handtekeningen voor opgehaald en zullen er zeker voor aan de bak moeten. Verder denk ik dat er ook richting en inhoud moet worden gegeven aan solidariteit met Rotterdam. Want de werkgevers hebben in de kommissie-Van der Louw een aantal oplossingen bedacht voor de problemen in de stukgoed waar de honden geen brood van lusten. Met als primaire doelstelling: minder leegloopkosten. Daar hebben ze een paar leuke dingen voor bedacht:

- Roostervrije dagen aanwijzen door de werkgever uiteraard in periodes van leegloop.

- Service dag en nacht door de week, dag/avonddienst en semi-kontinudienst plus invoeren van de late nacht.

- Weekend losverplichting (in het rooster opnemen om verplicht in het weekend te werken).

- Verplicht overwerk kompenseren in vrije dagen door de werkgevers aan te wijzen.

- Flexibele begin- en eindtijden.

- Nog niet tewerkgestelde SHB-er moet zich tijdens de diensttijd beschikbaar houden.

Als ze dat in Rotterdam er doorheen weten te drukken, zal Amsterdam wel meemoeten. De volgende stap zal dan wel zijn, WW als er geen werk is en dan zitten we inderdaad midden in de antwerpse toestanden, want daar is dat al zo.

Op het moment dat ik dit schrijf, hebben de rotterdamse havenwerkgevers het ontslag van 350 stukgoedarbeiders aangekondigd. Met andere woorden, ze willen het Van der Louw-akkoord openbreken. De akties in Rotterdam tegen deze ontslagen eisen solidariteit in de amsterdamse haven. Een probleem daarbij zal zijn dat de amsterdamse werkgevers van plan lijken het Lems-akkoord ongeschonden te laten en een loonsverhoging toe te staan.

Dat wordt dus nog een stevig gevecht, in Rotterdam en Amsterdam.

Hans Hekking
(lid ondernemingsraad amsterdamse SHB en Vervoersbond FNV)