Vele kanttekeningen bij plannen kabinet Jetten
Centraal akkoord in de maak
Piet van der Lende (1)
Terwijl de vakbonden zich opmaken voor grote acties dit najaar tegen de bezuinigingen op de sociale zekerheid, werkt het minderheidskabinet Jetten aan een ‘brede coalitie’ voor de begroting die het voor Prinsjesdag heeft opgesteld. Daarbij is ook PRO betrokken. Met andere woorden: de vakbonden kunnen nu wel in de actie stand staan. Ondertussen wordt er gewoon door onderhandeld in politiek Den Haag. Samen met PRO.
Het kabinet praat met meerdere oppositiepartijen. Minister van Financiën Heinen is optimistisch. Voor de pers zei hij als ik het zo zie, denk ik dat het bij elkaar te brengen is. Links staat onder grote druk en is in feite niet nodig. Rechts heeft met het kabinet Jetten een meerderheid in de Kamers en kunnen een rechtse begroting erdoor drukken.
Maar de vraag is of dat op korte termijn gaat gebeuren. Er is een sterke lobby vanuit het bedrijfsleven, dus van de kapitalisten, om tot een nationaal akkoord te komen. Oud ASML topman Peter Wennink bepleit zo’n nationaal akkoord om de economische groei en de toekomstige welvaart van Nederland te waarborgen. Dit pleidooi is een vervolg op zijn adviesrapport De route naar toekomstige welvaart dat hij op 12 december 2025 presenteerde in opdracht van het kabinet Schoof. Het rapport bepleit geen bezuinigingen, maar vraagt miljarden in de Nederlandse economie te pompen om aan de investeringsbehoeften van het bedrijfsleven te voldoen.
Nationaal industriealarm
Juli 2025 werd het ‘nationaal industriealarm’ gepresenteerd, een initiatief van VNO-NCW, MKB-Nederland, FME, VNCI, Deltalinqs, Koninklijke VEMW, VEMOBIN en de vakbonden FNV en CNV.
Volgens de site van VNO-NCW: De Nederlandse basis- en maakindustrie staat onder zware druk. Bedrijven sluiten de deuren of verplaatsen hun productie naar het buitenland. De keten wordt steeds kwetsbaarder, de zorgen nemen toe. Steeds meer bedrijven schalen af, sluiten of verplaatsen investeringen naar het buitenland. Duizenden banen staan op het spel – in elke regio van ons land.
We hebben 'dus' in Nederland alles in huis om een toekomstbestendige, duurzame industrie te bouwen: talent, ligging, innovatiekracht en toegang tot groene energie. Maar: hoge energiekosten, geen gelijk speelveld, traag vergunningenbeleid en voortdurende beleidswijzigingen, zorgen dat de investeringen stilvallen. Het is tijd om samen de koers te verleggen. Ondernemers en werkers én overheid. Kortom: een noodkreet: sociale partners, van links tot rechts, red onze industrie.
Infrastructuurcrisis
En er is meer. Gemeenten, provincies, vervoerregio’s, het bedrijfsleven, mobiliteitsaanbieders, logistieke organisaties en de bouwsector trekken gezamenlijk aan de bel bij het kabinet. In een brief aan alle bewindspersonen waarschuwen zij dat Nederland aan de rand van een infrastructuurcrisis staat. Zonder structureel extra investeringen in de infrastructuur komen bereikbaarheid, economische groei, woningbouw, veiligheid en brede welvaart verder onder druk te staan.
De oproep wordt ondersteund door de Mobiliteitsalliantie, Logistieke Alliantie, IPO, VNG, de Vervoerregio’s, Bouwend Nederland, NLingenieurs, Cumela, Techniek Nederland en VNO-NCW/MKB-Nederland. Teneur in de brief: er zijn tientallen miljarden volgens een nieuwe begrotingssystematiek nodig voor de verbetering van de infrastructuur. Opmerkelijk is dat ook overheidsinstellingen, zoals gemeenten en provincies, zich bij het initiatief aansluiten.
Tijd nodig voor sociaal akkoord
Er zijn meer aanwijzingen dat vanuit het bedrijfsleven sterk wordt gepleit voor een nationaal akkoord. Maar dat is er niet zomaar. Er wordt dus geschoven in het tijdpad dat tot zo'n nationaal akkoord zou moeten leiden. En ook wil het kabinet niet over de begroting in zijn totaliteit door de Tweede Kamer laten stemmen, maar voor de afzonderlijke deelbegrotingen van de ministeries. Dat krijgt geen meerderheid bij een 'motie van wantrouwen' tegen dit minderheidskabinet. Met als gevolg dat het minderkabinet de ene keer over rechts en de andere keer over links een meerderheid kan vormen.
Het kabinet Jetten heeft na kritiek van de oppositie de bezuinigingen op de sociale zekerheid een jaar uitgesteld en het duurt nog enige weken voor de behandeling van de afzonderlijke begrotingen. De bezuinigingen op de WIA en de WW moeten pas in 2029 ingaan, dus is er alle tijd om met PRO tot overeenstemming te komen. Klaver van PRO heeft al gezegd dat over een hervorming van de WIA te praten valt, maar dan moet de bezuiniging eerst van tafel. Op een persconferentie, 27 september, zei hij dat het kabinet al begint te schuiven en dat gesprekken zinvol zijn.
Vakbeweging
En de FNV? Deze maakt zich volstrekt ongeloofwaardig, als zij zich aansluit bij een eventueel nationaal compromis dat PRO misschien wel wil. Maar gezien de strijdbaarheid van de afgelopen tijd zal dat niet zo snel gebeuren, denk ik.
Anders ligt met met de opstelling van het CNV. Op 11 juli 2025 kopte de Telegraaf: Een op de tien werkenden is straks ziek. CNV wil ingrijpen voor het te laat is. In een uitgebreid interview met de voorzitter van het CNV, Piet Fortuin, spreekt deze van een onhoudbare toestand bij de arbeidsongeschiktheidsverzekeringen, de WIA. Volgens hem stevent ons land in een rap tempo af op 1 miljoen mensen in de WIA. Eén op de tien werkenden is dan ziek. Dit jaar al loop het aantal arbeidsongeschikten op naar 853.000. Bijna 60 procent daarvan valt uit door psychische klachten, in meerderheid: jonge vrouwen. Ze bezwijken onder de combinatie van hun drukke privé leven en soms ook de zorg voor hun ouders.
Ook onder jonge mannen neemt het aantal 'burn-outs' en andere stress gerelateerde klachten toe. Maatschappelijk is dat een drama, aldus Fortuin. Hij constateert dat sinds de corona crisis in veel bedrijven en instellingen de werkdruk snel is opgelopen. Geen wonder dat mensen de regie op hun werk zo belangrijk vinden. Dat staat bij de arbeidsvoorwaarden met stip bovenaan.
Bedenkelijke voorstellen
Maar in plaats van nieuwe maatregelen voor te stellen om de verdeling van betaalde en onbetaalde arbeid tussen mannen en vrouwen te verbeteren en als vakbond te streven naar verbetering van de arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden - oorzaak van de WIA instroom - pleit Fortuin in feite voor afbraak van de WIA. We moeten de huidige WIA niet hervormen, maar iets nieuws bedenken. De sociale partners moeten dat met een blanco papier voor hun neus doen.
Dat betekent dat de vakbonden vooraf aan het overleg geen eisen moeten stellen. Wel komt Fortuin met een drietal voorstellen: bespreekbaar maken of een WIA uitkering wel levenslang moet blijven - beperking van het UWV tot de verstrekking van de uitkering - andere (private?) partijen moeten verantwoordelijk worden voor het vinden van passend werk en mensen naar werk begeleiden.
En dan wil Fortuin ook meer druk uitoefenen op arbeidsongeschikten, want iedereen moet op de arbeidsmarkt mee kunnen doen en 'dus' moeten arbeidsongeschikten aan het werk, al is het maar voor vijf of tien uur per week.
Stress en wanhoop
Fortuin heeft nog meer in petto. Met een tijdelijke WIA en strengere keuringen zal de bijstand meer dan ooit het afvoerputje blijken te zijn en komen duizenden nieuwe mensen op het absolute minimum terecht. Maar deze mensen aan het werk zetten, zoals Fortuin wil, is een illusie. Hij toont zich een voorstander van de 'werk-werk-werk' ideologie, als motivatie om mensen die langdurig werkloos of arbeidsongeschikt zijn onder druk te zetten. De werkers moeten gedisciplineerd worden om de laagbetaalde, flexibele baantjes te nemen, waaraan je echter geen bestaanszekerheid kunt ontlenen. Bovendien willen veel ondernemers geen gedeeltelijk arbeidsongeschikten in dienst nemen (velen kunnen helemaal niet meer werken) en druk uitoefenen op arbeidsongeschikten om weer aan het werk te gaan, heeft een averechts effect.
Die druk levert echter vaak extra stress, angsten en wanhoop op die de arbeidsongeschiktheid alleen maar erger maken. De Bijstandsbond heeft ervaren dat het onder druk zetten van arbeidsongeschikten slecht uitpakt. Daarover hebben wij twee zwartboeken geschreven.
Ook de opsplitsing van het UWV is een zinloze maatregel die alleen maar organisatorische veranderingen met zich meebrengt zonder dat de kansen van WIA-gerechtigden op betaald werk worden vergroot. Het onderbrengen van de arbeidsbemiddeling in een aparte (geprivatiseerde?) organisatie brengt geen verandering in de uitzichtloosheid die velen ervaren.
In het verleden is al ervaring opgedaan met geprivatiseerde 're-integratiebureaus'. Dat bleek een grote mislukking. Het onderbrengen van de arbeidsbemiddeling in een nieuw soort arbeidsbureau maakt de zaak alleen maar complexer.
Oproep aan de vakbeweging
De vakbonden moeten zich sterk maken voor een preventief beleid, zoals verbeterde verdeling van arbeid tussen mannen en vrouwen, terugdringing van flexibele arbeid en verbetering van de combinatie van de privé situatie en betaald werk. Maar in plaats daarvan pleit het CNV alvast voor afbraak van de WIA.
Bij alle kritische retoriek over de bezuinigingen wordt niet over een hervorming van de arbeidsmarkt gesproken. Terwijl oorlogshitsers roepen dat bezuinigd moet worden op de sociale zekerheid om de bewapeningswedloop te financieren, komt het CNV hen al halverwege tegemoet. Bovendien wordt van alle kanten druk uitgeoefend op de FNV en PRO om akkoord te gaan met de opstelling van een 'nationaal akkoord'. Gaat de geschiedenis van het akkoord van Wassenaar zich herhalen? Of krijgen we een frontale botsing tussen aan de ene kant het minderheidskabinet en aan de andere kant de krachten die een nationaal akkoord steunen en de FNV?
(1) 1 oktober 2026 - Bijstandsbond.