Sjarrel Massop
Het is voor de Nederlandse vakbeweging, vooral voor de FNV, een turbulent jaar geweest. Webzine Solidariteit heeft naast de documentatie van de crisis, aan alle schermutselingen aandacht gegeven in ons perspectief van 'kritisch en strijdbaar'. De uitspraak van de Ondernemingskamer over het vervolg van de opdracht aan de toezichthouders, eind dit jaar, doet daaraan geen afbreuk.
Die uitspraak van de rechter zal het karakter hebben van een Salomonsoordeel: 'ieder krijgt de helft' of een Herodus oordeel: 'handen wassen in onschuld', zoek het maar uit. Wellicht een Orakel van Delphi: een uitspraak waarmee je alle kanten uit kunt. Een voorbeeld van een orakel: 'Ga niet alleen over de brug die zal het niet houden'. Dat is een eureka voor de toezichthouders.'Wij als toezichthouders, zijn met tweeën, we gaan samen verder, dan komen we veilig over de kolkende stroom.' De toezichthouders zullen verzuipen in die kolkende stroom van verontwaardiging van het Ledenparlement. Dit, terwijl de rechter van met 'samen' doelt op de samenwerking tussen tijdelijke toezichthouders en de vertegenwoordigers van de leden -- het Ledenparlement. De opdracht voor een nieuw perspectief beperkt zich zeker niet tot sociale veiligheid en een aangepaste gecentraliseerde 'governance' (aansturing).
Een korte blik op de onderliggende problemen (zie ook: e551-2):
De collega bankwerker werkt tegenwoordig voor een buitenfirma, net als de collega van het intern transport, de schoonmakers en de personeelsconsulent. Allen met verschillende arbeidsvoorwaarden en het risico tegen elkaar uitgespeeld te worden.
Een tweedeling in de arbeidersklasse lijkt onvermijdelijk. Met arbeidsvoorwaarden enerzijds en bestaansonzekerheid anderzijds. De cao die de bond afsluit. geldt voor de' bevoorrechten' met een vaste baan en uitzicht op pensioen. De meerderheid valt daar buiten en wordt aan haar lot overgelaten.
Bedrijven functioneren minder en minder als productiebedrijven met een nuttige publieke functie, ze zijn primair gericht op rendementen voor de aandeelhouders. De overheid doet driftig mee aan uitbesteding,
De top van de vakbeweging blijft 'polderen' en biedt regelingen met de overheid en ondernemers in onder meer de Sociaal Economische Raad en de Stichting van de Arbeid. Met als resultaat vaak slappe compromissen, waaraan uit sociaal oogpunt vaak vraagtekens bij gesteld kunnen worden. Zo iets als bij 'toeslagenaffaire'.
Deze problemen lijken aan de vakbeweging voorbij te zijn gegaan. De FNV heeft er al die jaren niet adequaat op gereageerd. Inmiddels twintig jaar geleden heeft Solidariteit de discussie hierover aangezwengeld in het boek: Om de vereniging van de arbeid. Sindsdien is de discussie niet gestopt, ook het wetenschappelijk bureau van de vakbeweging "De Burcht" heeft zijn bijdrage geleverd in de brochure Positie en strategie van de vakbeweging. Delen van de vakbonden lijken het zich aan te trekken: het wordt tijd dat de gehele vakbeweging de discussie aangaat over 'wat te doen' staat en overgaat naar 'activerend vakbondswerk aan haar ledenbasis.
Er ontwikkelden zich diepgaande problemen die de (internationale) vakbeweging troffen en haar bestaanszekerheid bedreigen. Met name een kloof tussen vakbondsleiding en (kader)leden. Het gevolg is onder meer een aanzienlijk ledenverlies: van 1,5 miljoen leden op het moment dat de bonden in 2011 besloten te fuseren naar ongeveer 700 duizend in het gefuseerde deel nu. De vakbondsorganisatie is vervreemd van haar leden, het gevolg van de houding 'het overleg doen we voor jullie'.
Kritiek is het zoeken naar een perspectief via gesprekken en veel debat. Kritiek is iets heel anders dan wantrouwen, dat is immers een aanzet geeft tot uitsluiting. Het is arrogant te denken dat er van boven af door een daadkrachtig bestuur een vakbond zal ontstaan die antwoord geeft op de geschetste problemen.
De uitweg die nu door het Plan voor de toekomst van Asscher en Heerts voorgesteld wordt, is gebaseerd op de fictie dat er maar één uitweg is, namelijk de versterking van de positie van de vakbeweging in het overleg. Die gedachte zou Willem Wilmink, de volksdichter en schrijver, typeren als de vakbond is uit de tijd gekomen, achterhaald en op 'sterven na dood'.
Het alternatief is een kritische dialoog: vakbondsleiding, bestuur en werkorganisatie en vooral de leden, bijvoorbeeld over de nieuwe bondsraad als vervanger van het Ledenparlement en de sectoren(raden). Het Ledenparlement is die weg in geslagen en verdient complimenten. Het heeft het Plan geamendeerd op twee cruciale punten:
1) handhaven van een Algemeen Bestuur, opdat de verbinding tussen het centraal bestuur en de sectoren beter tot stand komt,
2) vooral de verbinding met de leden wordt hersteld.
FNV, democratisch is een prima initiatief van een aantal kritische vakbondsleden die een petitie onder de leden zijn gestart: de vakbeweging is te redden door de interne democratie voorop te stellen. En dat betekent bijvoorbeeld niet de verkiezing van een bestuur om de vier jaar. Idem voor een bondsraad, een sectorraad of andere vertegenwoordigende organen. Democratie is afgeleid van de woorden 'demos' (het volk) en 'kratein' (heerst). Helaas is democratie verworden tot het laten vertegenwoordigen van het volk door een elite die de heerschappij krijgt. Ook de sociaaldemocratie maakt zich daaraan schuldig en plukt de wrange vruchten: het volk is vervreemd van zijn vertegenwoordigers. Dat kan niet hersteld worden door de structuur of de statuten aan te passen. De vakbeweging is fundamenteel toe aan een heroriëntatie ten opzichte van de mensen die ze pretendeert te vertegenwoordigen.
Het is de weggestuurde oud-FNV-voorzitter Tuur Elzinga die voorzichtig de democratische knuppel in het hoenderhok gooide met zijn boek democraten aller landen verenigt u. Een hint naar een ander soort democratie en een verwijzing naar Karl Marx' Proletariërs aller landen verenigt u. Elzinga heeft het over 'dialectiek' (e521-4), uitgaande van tegenstellingen die ontwikkelingen bevatten die positieve veranderingen mogelijk maken.
Het is voor de vakbeweging dus zaak dat onderlinge tegenstellingen niet aangewakkerd worden om 'ruzie' te maken en mensen uit te sluiten. Maar om ontwikkelingen tot stand te brengen die de vakbeweging nieuwe perspectieven kan brengen. Democratiseren betekent dat de leden de vakbeweging sturen.
Conclusie: De FNV onderkent de onderliggende problemen van de crisis niet, waarin ze door eigen toedoen verzeild is geraakt. Een nieuwe structuur ('governance' en statuten) is in dit stadium geen oplossing voor genoemde problemen. Kortom: zoals de voorstellen er nu uitzien, zullen ze een obstakel vormen voor een herstelproces.
