Kritisch nadenken over waarden

De vrijheid is ouder dan de mens

Sjarrel Massop

Het leven op aarde kreeg door de evolutie de mogelijkheid om onafhankelijk en zelfstandig te bewegen en waar te nemen. De zenuwen ontwikkelden zich, waardoor er gevoel ontstond. Gevoelens ontwikkelden zich in twee soorten, impulsieve gevoelens bleven bestaan: vrolijk, boos. Abstract gevoelens kwamen er bij (lust werd liefde, pijn werd angst, moraal was nieuw). Kortom er ontstonden waarden, zoals ‘belangrijk, niet relevant en lekker’.
Gevoelens zijn ook levensvoorwaarden geworden. Gevoelens of waarden kunnen materialistisch zijn, zuurstof om te ademen, water om te drinken, eten om te leven en energie om voort te bewegen. Waarden zijn ook niet materieel: moraal, veiligheid, samenleven, vrijheid, macht, eigendom, solidariteit.
Hier de eerste van twee artikelen waarin twee waarden worden verkend, Vrijheid en Solidariteit.

De aanleiding voor de twee artikelen is tweeledig.
Ten eerste, dat is de belangrijkste: wanneer de menselijke samenleving in het gedrang komt, bijvoorbeeld door oorlogen en rampen, dan heropent de discussie zich vanzelf over de waarden, niets is dan meer vanzelfsprekend.
Ten tweede, heel concreet, er zijn recent twee boeken verschenen, over Vrijheid en Solidariteit.
Ze roepen de vraag op of de behandeling van deze twee begrippen perspectief bieden aan een 'betere mensheid en samenleving'.

Vooraf

Maar eerst een vraag. Is het unieke van waarden te ontmaskeren, alsof waarden exclusief voorbehouden zijn aan de mens? De schrijver die dat bij uitstek gedaan heeft is Frans de Waal. (1) Hij stelt dat waarden zich manifesteren bij ‘levensvormen’ die een zekere mate van autonomie hebben. Kunnen we als menselijke soort de arrogantie loslaten om te denken dat we superieur en exclusief zijn in de natuur?

Die arrogantie betreft ook de illusie dat er mensen zijn die meer mens zijn dan andere mensen. Deze gedachte is echter een ontkenning van 'de mens'. Velen zullen zeggen: de schepping is superieur aan alles, ze is 'de almacht'. Wellicht hebben ze gelijk, maar die almachtige gedachte is een storende factor die afleidt van het onderzoek naar de (r)evolutie van waarden en normen. Is bijvoorbeeld 'solidariteit ouder dan de mens', een vraag die in het tweede artikel centraal zal staan.

De denker
De zachtmoedige bonobo is belangrijk om de mens te begrijpen.
Foto Hollandse hoogte (bonobo) maar die is op hun site niet terug te vinden.

Vrijheid

‘Vrouwen in duistere tijden, tien denkers van blijvende betekenis’, het boek van Alicja Gescinska is fenomenaal, een must voor mensen die begaan zijn met het vraagstuk hoe het verder moet met de mens, de wereld en het streven naar vrijheid. (2)
De vrouwen worden geïntroduceerd, hun zware leven vol ontberingen en veel onderschikking wordt besproken. Ze komen zelf aan het woord om hun filosofische inzichten over de waarde vrijheid te etaleren. Ze hebben blootgestaan aan de grootst denkbare bedreigingen waardoor ze individueel in ernstige problemen kwamen. Hun bestaansrecht werd ernstig aangetast. Sommigen hebben alle ellende die hen overkwam zelfs niet overleefd. De waarde menselijkheid hebben ze met vaak de grootste inspanningen kunnen behouden.

Vrouw zijn geeft aan de medemenselijkheid een speciale betekenis, het is moeilijk om dat aan te geven zonder te discrimineren: Compassie, veiligheid, onbuigzaamheid, vastberadenheid, respect afdwingen, gelijkwaardigheid, geduld, er zijn er zeker meer.
De tien vrouwen die in het boek aan het woord komen, hebben zich uit de ondervonden narigheid geschreven. Onbaatzuchtig deelden zij hun uitweg uit bijna onoverwinbare crises. Ze richtten hun blik op de toekomst waarvan ze zeker waren dat zij daarvan geen deel zouden uitmaken, daarvoor was het perspectief te uitzichtloos. De vrijheid zelf, de menselijkheid en het onbaatzuchtig inzetten voor toekomst voor de mensheid waren voldoende voor de vrouwen om te werken aan een perspectief.

Kritiek

De tien vrouwen leefden en werkten allen in de twintigste eeuw. De mensheid wordt in de nieuwe eeuw met dezelfde, zo niet grotere problemen geconfronteerd. Hebben we als soort genoeg geleerd en nagedacht, ervaringen en geschriften voldoende ter harte genomen? Misschien is te weinig doorgedrongen bij de mens, wat de waarde van vrijheid, menselijkheid en onbaatzuchtigheid betekent voor een andere toekomst.

Kritiek is een middel, niet om af te kraken wat geproduceerd is, maar om te kijken of de waarde vrijheid beter ingezet kan kan worden, zodat we als soort (mensen) een toekomst kunnen maken met meer bestaanszekerheid voor iedereen.
Gescinska voert ook drie mannen op, jammer in een boek door en over vrouwen. Ze doet dat om enige richting te geven aan een betere toekomst voor de mens. Een belangrijke man voor haar is Isaiah Berlin. Hij introduceert het idee van de egel en de vos. Eerst de vos, Berlin (2):
Denkers als Aristoteles, Montaigne aanvaarden limieten van de kennis, ze zijn tevreden wanneer ze slechts enkele stukjes kunnen vinden van een puzzel die nooit helemaal gelegd zal kunnen worden: de puzzel van de mensheid. Slimme vossen en bonobo’s (1) geven de zoektocht nooit op. De gelatenheid van de vossen die Berlin suggereert, is niet terecht, dieren blijven doorleven en zoeken. De permanente speurtocht naar verbetering van het leven op aarde zou iets voor de mensheid zijn.
Nog steeds Berlin, nu over de egels:
Egels zijn mensen als Plato, Dante en Hegel, zij ontwikkelen een alomvattende filosofie. De egel heeft één truc, één mechanisme waarmee hij zich verdedigt en zijn bestaan bevestigt. De denkers die egels zijn houden niet van van de losse eindjes en rafelranden van het denken.
Egels kruipen onder de struik, het is klaar. Echter, een eensluidende oplossing voor de toekomst van de mensheid is er niet. De zoektocht naar oplossingen voor de problemen van hoe mensen samenleven en hoe dat hun bestaanszekerheid aantast, mag niet stoppen. Onze soort moet uit zijn schulp kruipen, net als de tien vrouwen van Gescinska gedaan hebben.
Het is volstrekt onterecht om de filosoof Hegel in het rijtje van de egels op te nemen. Als er één filosoof is die van de permanente kritiek zijn levenswerk heeft gemaakt, dan is dat Hegel.Als je wilt weten hoe Hegel echt dacht, als een vos, lees dan noot vier.

Dat brengt ons via een omweg bij een andere grote denker Karl Marx (3). Alicja’s boek is doordrenkt van een, niet onderbouwde kritiek op het communisme. De eerste vrouw die ze bespreekt is Rosa Luxemburg. Onder de tekening van Rosa schrijft Alicja; Freiheit ist immer Freiheit des anders Denkenden. Een wel meer gemaakte fout met het motto van Rosa, de werkelijke tekst moet zijn Freiheit ist immer vrijheid der andersdenkenden. De finesse zit in het Duitse lidwoord des of der. ‘Des’ verwijst naar het denken, ‘der’ verwijst naar de denker, vos, bonobo en mens.

Om te achterhalen wat Rosa werkelijk wou zeggen, moeten we terug naar Marx en zijn Communistisch Manifest (mijn versie pagina 66): In de plaats van de oude burgerlijke maatschappij met haar klassen en klassentegenstellingen treedt een associatie, waarin de vrije ontwikkeling (vrijheid) van ieder de voorwaarde is voor de vrije ontwikkeling (vrijheid) van allen.
Wat Marx zegt, is: vrijheid komt pas als er een economische vrijheid is. De menselijke samenleving is sinds de de industriële revolutie doordrenkt met materiële ongelijkheid. Een situatie die alle vrijheid blokkeert. Ze, zegt Marx erbij over die gewenste vrijheid, komt er pas als alle proletariërs (aan te vullen tegenwoordig met precariërs) zich verenigen.
Dat onderschreef Rosa met dikke koeienletters. De reden waarom ze vlak voor dat ze vermoord is, de Kommunistische Partij Duitsland heeft opgericht.

Conclusie.
Vrijheid is een proces van omgaan met tegenstellingen, waar geen mens en/of levend wezen van uitgesloten mag worden. Voor zo’n gemeenschappelijk proces hebben we economische en politieke vrijheid nodig, evenals een kritische democratie. Zo'n democratie betekent niet dat er mensen zijn die meer gelijk zijn dan anderen, noch aan macht noch aan middelen van bestaan op basis waarvan ze bevoorrecht zijn.

(1) De Waal, F. (2015), De Bonobo en de tien geboden, de moraal is ouder dan de mens. Amsterdam, Het boek is herdrukt door het Centraal Boekhuis en binnenkort bij elke boekhandel verkrijgbaar.
(2) Gescinska, A. (2025), Vrouwen in duistere tijden, tien denkers van blijvende betekenis. Amsterdam - De bezige Bij
(3) Schaaf, J. (2014), Het speelveld van de vrijheid, Marx, Spinoza overwegingen over vrijheid en macht. Budel, Damon, zie ook (e513-2).
(4) Hegel op Wikipedia, lees door tot en met het tussenkoje 'denken'.