Geen woorden meer, maar Groenstaal (1)

Perspectief voor staal maken in Nederland

Sjarrel Massop

De discussie over Groenstaal in Nederland is begonnen met een ambitieus initiatief van enkele oud-medewerkers van de Hoogovens die in 2020 een plan schreven, genaamd Zeester. Dat vormde voor de kadergroep van de FNV bij Tata Steel Nederland (TSN) de aanleiding een discussie te voeren over de toekomst van het staalbedrijf. Die discussie is uitgewerkt in een eigen plan, mei 2021, met de titel Groenstaal. Technisch en inhoudelijk verschillen de plannen niet veel van elkaar. De stuwende kracht achter het vakbondsplan was Roel Berghuis, voormalig arbeider bij Hoogovens en later vakbondsbestuurder bij dat bedrijf.
Hoe staat het in 2026 met de uitvoering van de plannen?

Webzine Solidariteit heeft de discussie samengevat in het dossier Groenstaal Plus. De toevoeging ’Plus’ heeft betrekking op de aansturing van het omvormingsproces. De NRC van 11 september 2026 geeft daar via acht dilemma’s aandacht aan: (3) Hier een commentaar op die dilemma’s.Kern van de plannen is de bouw van nieuwe installaties die de verouderde Hoogovens en kooksfabrieken vervangen. De nieuwe installaties kunnen staal produceren zonder kolen die door waterstof vervangen worden.(2) Het oude proces zorgde voor een CO2 emissie die ongeveer 7 procent van de gehele CO2 uitstoot van Nederland omvat.
Een ambitieus plan dat in twee fases kan worden uitgevoerd. Het zou rond 2030, eventueel met een kleine uitloop, klaar kunnen zijn. In het omvormingsproces dienen zich vier problemen aan die opgelost moeten worden: Tijd, Geld, Energie en Aansturing.

Dilemma’s

# Dilemma 1: Een deal sluiten met een bedrijf dat wordt vervolgd voor milieucriminaliteit, kan dat wel?

Gezien het belang van het vergroenen van het staalbedrijf en de onwil van de eigenaars, is het antwoord op de vraag: Nee. De suggestieve ondertoon van het dilemma is dat er eigenlijk geen ander alternatief is voor het bedrijf behalve sluiting.

# Dilemma 2: Hoe de gezondheid te organiseren in een maatwerkafspraak?

De gezondheidsproblematiek is zo oud als het bedrijf: meer dan honderd jaar. Een gezonde en veilige omgeving is de verantwoordelijkheid van de overheid, landelijk, provinciaal en lokaal. Het plan Groenstaal voorziet in een proces dat voor de omgeving veel gezonder zal zijn. Er kan geen concessie gedaan worden aan veiligheid en gezondheid, dus moet de overheid die handhaven en het bedrijf moet snel omvormen.

# Dilemma 3: Is het plan nog wel groen genoeg?

Groener kan niet, op voorwaarde dat het plan uitgevoerd wordt. Uiteraard zijn er ontwikkelingen, de techniek schrijdt voort. Aanpassingen van het plan zijn mogelijk. Waterstof is cruciaal voor het vergroenen. De plannen zijn er klaar voor. Of zoals Roel Berghuis het stelt, geen woorden meer, maar groen staal.

# Dilemma 4: Maken strenger overheidsoptreden de plannen voor Tata Steel te duur?

De echte kosten komen pas, wanneer het bedrijf niet vergroent, of onvoldoende vergroent. De kosten voor de omvorming zijn groot. Dat geldt ook voor sanering en andere activiteiten, zo niet groter. De sanering van het bedrijfsterrein wordt al geschat op zeker tien miljard euro. Tata wil niet vergroenen, zeker niet in Nederland. Dat is het probleem!

# Dilemma 5: Wanneer is voor het moederbedrijf in India de limiet bereikt?

Al lang geleden! Kijk hoe Tata omgegaan is met de staalindustrie in Engeland. De bedrijfsleiding zegt al geruime tijd dat staal maken zonder kolen niet kan. De productiecapaciteit in India wordt systematisch uitgebreid. Daar wordt wel gedacht aan groenstaal, maar vooralsnog is dat voor India geen optie. Staal maken is voor Tata niet meer de kernactiviteit. Tata is voornamelijk een consultancy bedrijf en geïnteresseerd in het bouwen van een fabriek voor 19 miljard voor semi-conductors. Het zoekt de samenwerking met Nexperia, de chipfabrikant die zou gaan samenwerken met China, waar zoveel heisa is over ontstaan. Nu doet Tata een poging.

# Dilemma 6: Wordt Tata Steel een subsidiefuik?

Hopelijk niet, het wordt een bodemloos getouwtrek met een concern dat helemaal niet wil. De overheid moet niet subsidiëren, maar de omvorming stimuleren en met regelgeving mogelijk maken.

# Dilemma 7: Als het niet in Nederland kan, waar dan wel?

Groen staal maken kan overal, zeker in Nederland. Het is hier zelfs gunstig. Staal is voor Nederland en Europa van groot belang voor de verbetering van de infrastructuur, voor veel consumptiegoederen (koelkasten, potten, pannen, bestek), woningbouw en verpakkingsstaal. Belangrijk is dat staal gemaakt wordt vlak bij de verwerking en waar energie beschikbaar is. De huidige locatie in de IJmond is ideaal, voor Nederland en Europa.

# Dilemma 8: Rechters krijgen het nog druk.

Dat hoeft helemaal niet. Er is met Tata een overeenkomst te bereiken voor overdracht van het bedrijf. Tata heeft de Hoogovens al twee maal in de etalage gezet, sindsdien is de prijs ernstig gezakt.

Groenstaal Plus

De dilemma’s zijn gebaseerd op een gedachtegang die niet relevant is voor de situatie van de Nederlandse staalindustrie. Denken volgens de besproken dilemma’s is: economisch denken. Immers: het gaat met de Hoogovens om een bedrijf dat voor Tata winst moet maken. En dat behoort de overheid in het belang van het land te faciliteren.

De vergroening van de staalindustrie dient een noodzakelijk publiek belang dat op termijn aan een traditioneel winstprincipe tegemoet kan komen. ‘Groenstaal Plus’ probeert dat publieke belang te illustreren aan vier nog te bespreken criteria.
Daaraan gaat vooraf het uitgangspunt dat de inzet van waterstof absoluut noodzakelijk is voor de vergroening en de staalindustrie. TSN beschikt, zo lang de Kooksfabriek 1 blijft draaien, over een grote hoeveelheid grijze waterstof. Een bijproduct van kooks maken is het kooksgas dat voor zeker 70 procent uit waterstof bestaat en voor 25 procent uit methaan.

Criteria

Tot slot aandacht voor de vier criteria: tijd, geld, energie en aansturing.

Tijd

De omvorming is ingrijpend, maar onvermijdelijk. Vooruitschuiven zal de problematiek op alle manieren vergroten. De omvorming is technisch mogelijk. Er zijn al experimenten met Groenstaal maken. De bedrijfsleiding van TSN wil echter niet beginnen, zeker niet met waterstof. Dat vertraagt de omvorming. Dat is onverantwoorde onwil. Het enige criterium voor het huidige bedrijf is winst maken. Met het stijgen van de energieprijzen, wordt staal maken op traditionele manier steeds duurder.

Geld

Nederland is een rijk land dat snel moet investeren in de infrastructuur, daar is veel staal voor nodig. Met aanpassingen van het huidige assortiment is het staalbedrijf in IJmuiden, daar zeker toe in staat. De Europese Unie wil er veel geld in steken. Er is echter een pensioenschandaal. (4)
Het totale vermogen van de Nederlandse pensioenfondsen bedraagt ongeveer 1.600 miljard euro. Begin 2022 naderde dit zelfs zo´n 2.000 miljard euro. De fluctuaties zijn het gevolg van het stijgen en dalen van de rente in Nederland. Het vermogen is in de afgelopen veertig jaar elke tien jaar ongeveer verdubbeld. Het oppotten van zoveel geld is niet nodig. Zeker niet, omdat risicovolle fondsen stevig speculeren met ons geld! De politiek heeft niet door wat de invloed is van meer dan veertig jaar privatisering en rigide neoliberale marktwerking. Er is geld genoeg, we gebruiken het alleen verkeerd, stelt econoom Dirk Bezemer. (5)
De vuistregel voor de vergroening van de staalindustrie is dat voor een capaciteit van 1 miljoen ton (mito) per jaar er 2 miljard euro geïnvesteerd moet worden. De Nederlandse capaciteit is 6 mito, voor die vergroening is naar schatting 12 miljard euro nodig. Een peulenschil voor het pensioenvermogen. De vraag van TSN aan de Nederlandse overheid om deel te nemen door 2 miljard bij te dragen, is buitenproportioneel. Wat mij betreft, moet de Nederlandse overheid afzien van een subsidie. Tata moet haar staalactiviteiten in Nederland stoppen.

Energie

Voor de productie van Groenstaal is groene waterstof nodig. Waterstof ontstaat door de elektrolyse van water. Voor het maken van waterstof is veel groene elektriciteit nodig. Waterstof is een energiedrager. Elektriciteit is moeilijk op te slaan, waterstof als gas des te beter. Elektriciteit is echter goed te transporteren, met waterstof is dat veel gecompliceerder.
Een waterstoffabriek is een onvermijdelijk onderdeel voor een industrie voor Groenstaal. IJmuiden is daar uitermate geschikt voor en heeft, wanneer ze wil, een mogelijkheid tot maatschappelijk verantwoord veranderen van de Nederlandse staalindustrie. Voor Groenstaal is groene energie noodzakelijk dus groene elektriciteit. Staal maken in landen als Zweden en Spanje is niet rendabel voor de Europese staalindustrie, vanwege te kleine capaciteitsmogelijkheden en grote transportkosten.

Aansturing

Tata wil niet investeren omdat de winstgevendheid veel tijd zal vergen. De overheid wil beperkt participeren omdat er dan politieke keuzes gemaakt moeten worden, waar nauwelijks draagvlak voor zal komen.

Eén van de initiatiefnemers van het eerste uur waarschuwde vooral tegen de spookverhalen van alle kanten, ook vanuit Milieudefensie en riep met kracht op dat de rangen gesloten moeten worden. Om alles in het werk te stellen om het bedrijf en de werkgelegenheid van vele duizenden mensen te behouden.
Roel Berghuis pleit voor een 'staalberaad' en de oprichting van een Toekomst IJmond Beraad en benadrukte de bundeling van de sociale en de klimaat beweging.

Conclusie

Groenstaal (plus) slaagt alleen als andere belangen dan alleen economische, nadrukkelijk in de aansturing van het bedrijf betrokken worden. Die belangen zijn naast techniek en economie: sociaal (werkgelegenheid, gezondheid), ecologisch (groen), bestuurlijk (zeggenschap) en juridisch. De belanghebbenden, te weten: de werkenden bij het bedrijf, de instanties die zich bekommeren om de ecologische effecten van de traditionele staalproductie, de omwonenden die last hebben van de vervuiling, uitmondend in gezondheidsproblemen, de Nederlandse economie en infrastructuur, hebben behoefte aan Groenstaal.
Zij kunnen een samenwerkingsverband (consortium) vormen om in de IJmond Groenstaal te maken. Uiteraard zijn kennis en ervaring nodig. Daarvoor kunnen geschikte mensen gezocht worden die in opdracht van het samenwerkingsverband Groenstaal in de IJmond tot een succes kunnen maken.
Nationalisatie is noch gewenst noch nodig, het is niet de taak van de overheid om een bedrijf te runnen.

1. Berghuis, R. (2026) Geen woorden meer maar groen staal. Rodi.
2. Massop, S. (2023) Kan fossielvrij (groen)staal geproduceerd worden? (e502-2)
3. Lent, D. van en Uijtewaal R. (2026) Twijfel groeit, is een deal met Tata wel mogelijk? NRC 11 september 2026.
4. De Nederlandse Bond voor Pensioenbelangen. (2026) Het pensioenschandaal. NBP
5. Bezemer, D. (2020), Een land van kleine Buffers, er is genoeg geld maar we gebruiken het verkeerd, Rotterdam, Pluim.
6. Massop, S. (2026). Perspectief Groenstaal begint met mensen in actie, (e573-2).