Solidariteit Literatuurlijst Dossier FNV, van de leden

Literatuur lijst

(vakbonds)Democratie en de discussie over democratie

De discussie over en in de FNV is ook een debat over (vakbonds)democratie. Het is een aspect van het politieke en economische debat dat in Nederland, maar ook elders gevoerd wordt. Lang leefde na de Tweede Wereldoorlog het idee dat het met de democratie wel goed zat. De twijfels nemen echter toe.
De grote maatschappelijke ongelijkheid, het milieuprobleem en de opkomst van (uiterst) rechts zetten de democratie in een ander daglicht. Het concept ‘democratie’ is zelf onderwerp van discussie geworden. Genoeg aanleiding om er in het dossier van Solidariteit, FNV, van de leden speciale aandacht aan te besteden.

Deze bijdrage geeft een overzicht van de verzamelde literatuur. De lijst is niet compleet en zal nog groeien. De aandacht aan dit dossier heeft een speciale aanpak. In de artikelen en het onderzoek kwam het 'thema democratie', al veelvuldig aan de orde.
Democratie kent verschillende invalshoeken; Er is literatuur over democratie in het algemeen en over 'democratie en arbeid'. De discussie over vakbondsdemocratie groeit en de aangepaste literatuurlijst biedt een beter overzicht. Wellicht is het in de loop van de tijd ook gewenst de lijst te rubriceren.

Vaak is de literatuur verwerkt in een artikel in de rubrieken van webzine Solidariteit 'commentaar', 'extra' en 'overgenomen'. De onderwerpen zijn zo goed mogelijk aan elkaar verbonden en de titels zijn gekoppeld aan artikelen in Solidariteit.
Alle tekstgedeelten in rood zijn 'linken' of verwijzingen. Door er op te 'dubbelklikken' volgt de verdere verwijzing. Boeken en artikelen over de discussie over democratie:

Ahrendt, H. (1958), The human condition, Chicago, University of Chicago Press. Zie ook:
Stonebridge, L. (2024), Vrij om de wereld te veranderen, denken zoals Hannah Arendt anno nu, Amsterdam, Atlas.

Overheden zijn hun onafhankelijkheid en autonome functie kwijt geraakt. Voor de samenleving hebben ze door de doorgeslagen privatiseringen hun politieke, sociale en culturele betekenis volledig verloren. Ze zijn voor de samenlevingen onbetrouwbaar geworden. Bij mensen groeit dan ook het besef dat de overheid niet meer de instantie is die hun bestaansonzekerheid zal oplossen. Uiterst rechts schuift daarvoor, opportunistisch als ze is en gedeeltelijk terecht, de schuld naar links. Daarbij zijn ze niet te beroerd om het met het kapitaal zelf op een akkoordje te gooien. (e521-4 en e516-2).

Beer, Paul de, Ewout van de Berg, Lisa Bertsen en Rein de Sauvage Nolting, (2025) Polderen en strijden, hoogtepunten en dieptepunten in de 21e eeuw, Amsterdam, van Gennep.

Een informatieve terugblik over de laatste 25 jaar met ervaringsdeskundigen, gereflecteerd door wetenschappers. De crisis van de Vakbeweging sluimert verder, het boek geeft geen antwoord op hoe verder.

Boumans, S. Eshuis, W, (2018), Positie en strategie vakbeweging, beschouwingen, analyses en voorstellen, De Burcht,
Een poging uit 2018 om de vakbeweging op een andere koers te krijgen, is niet doorgedrongen tot in de krochten van de vakbeweging. (e358-4).

Bovens, M. en Wille A. (2011 en 2025), Diplomademocratie, opleiding als nieuwe scheidslijn, Amsterdam Prometheus.
Conclusie: Er is nog een kader en ruimte binnen de vakbeweging. De petitie van FNV, democratisch is door heel wat (kader)leden getekend. Al meer dan 600 leden hebben getekend. Besproken in (e557-6).

Dekker, F. (2024), Fabriekswerk, over de vergeten arbeidersklasse, van Gennep,
Zie ook (e555-2).
-, (2025), De onzichtbaren, Opvattingen en emoties van praktisch geschoolde arbeiders. Amsterdam, van Gennep.
Bespreking van het boek door Rob Lubbersen, (e541-1).

Elzinga, T. (2024),Democraten aller landen, verenigt u, Voorschoten, Bot
Een dapper initiatief. (e521-4).

Ferares, Julie Battilana, Dominique Méda, (2020, Nederlandse vertaling 2023), 'Democratiseer ons werk', waarin opgenomen het manifest Werk, Democratiseer, Decommodificeer en Decarboniseer. Enschede, Starfishbooks.
Isabelle Ferares ea, (2024), 'Democratizing the Corporation, the Bicameral Firm and beyond', Londen, Verso.

Belangrijk werk voor een democratiseringsproject van de arbeid. Het geeft een aanzet tot het breken met het zogenaamde management prerogatief, dat is: Het ultieme recht rond de arbeidsinhoud ligt bij het management en bij de aandeelhouders. Dit in ruil voor de medezeggenschap voor vakbonden en ondernemingsraden over arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden. Het prerogatief bleek een instrument voor de invoering van Nieuwe Productie Concepten, die de zeggenschap van de arbeid over hun eigen werk zeer ver heeft terug gedrongen.
De schrijfsters maken ook de verbinding met de democratisering van de arbeid het breken van het idee van de arbeid als koopwaar en met de ongebreidelde vrijheid het milieu aan te tasten. Een erg belangrijk manifest in het kader van het 'omdenken'.
Zie ook (e510-3).

Grenzeloos, (2015) broschure, Onze vakbeweging, en
- (2013), Democratisering van de economie, Grenzeloos geschriften.

Heijne, B, (2025), Voor de democratie, vrijheid is het zekere bezit van hen die de moed hebben haar te verdedigen, Amsterdam, Prometheus.
Huxley, A, (2026), De tijd van de olichargen, Amsterdam, Prometheus.
Huxleys verbluffende analyse is na tachtig jaar herontdekt. Hij raakt de kern van de uitdagingen waarvoor wij in de 21e eeuw zijn komen staan, aldus Bas Heijne.

Herzog, L, (2024), De toekomst van Werk, Leusden, ISVW.
Herzog, L, (2025), De democratische markt, hoe meer economische gelijkheid onze politiek kan redden, Ten Have.
Besproken in (e548-5).

Honig, B, (2025), Publieke Dingen, democratie ontregeld, Boom.
Zeggenschap over publieke dingen, zorg, wonen, onderwijs, energie, is betekenisloos, als het publiek, de gemeenschappen deze dingen niet bezitten.

Kornbluh, A, (2023), Immediacy, or, The style of too late Capitalism, Londen, Verso.
Immediacy (urgentie) verklaart de recente obsessie met de onderdompeling in de intolerantie en weergave. Het wijst op alternatieve vormen voor fotografie, televisie, romans en een constructieve theorie dat prioriteit geeft aan distantie, onpersoonlijkheden.
Met andere woorden een cultuurbreuk op zoek naar authenticiteit, belangrijk voor democratie.

Kuperus, M., (2011), De vereniging op survival, overlevingsstrategieën voor hedendaagse verenigingen. Kuperus en co.
Een uitermate belangrijk boek! Het bespreekt de verhoudingen tussen de onderdelen van een vereniging, het bestuur, de leden en de werkorganisatie. Het boek was populair ten tijde van de fusie van de FNV, de overgang van de bonden naar het ongedeelde FNV met de sectoren. De FNV heeft zeker op het gebied van de governance (besturing en aansturing) dit boek genegeerd. Daarmee is het in een uit de hand gelopen crisis terecht gekomen. (e483-2).

Leusden, C. van (2024), Koester en versterk het kritisch vermogen van de organisatie., in NR Governance expert.

Musto M. (2020), The Marx Revival, Key Concepts and New Interpretations, Cambridge, University Press.
Zie ook: Dossier heropleving Karl Karx 3. Democracy door Ellen Meiksins Wood.
En de bespreking (e444-1).

Reybrouck, D van, (2025), De wereld en de aarde, hoe houden we het veilig?, Amsterdam, de Bezige bij.
David Reybroeck is de man van het burgerberaad, een mogelijk instrument om de vakbeweging te democratiseren. Zie ook Eva Rovers.

Rietman, P. (2024), Nee, we hebben geen gedeeld belang, Jacobin

Rovers, Eva, (2022), Nu is het aan ons, oproep tot echte democratie, de Correspondent, en
-, (2025) Waarom we politiek niet alleen aan politici kunnen overlaten, pleidooi voor een derde kamer. de Correspondent.
Zie ook (e555-2).

Russell Hochschild, Arlie, (2024), Gestolen trots, de verloren droom van rechts Amerika, Walburgpers.
Zie ook (e555-2)

Spiegelaere, Stan de, (2025), Mondige burger, stille werker, waarom de redding van de democratie begint op het werk, Epo.
Stan is van mening dat de gedemocratiseerde vakbeweging bij zal dragen aan de democratisering van de gehele samenleving. Helaas geeft hij onvoldoende aandacht aan de ontstane tweedeling in de arbeidersklasse met de opkomst van het precariaat en dus de veranderde samenstelling van 'het proletariaat'.
Zie ook (e555-2)

Hier eindigt de literatuurlijst over democratie

Literatuurlijst voor het project Positie, Privaat, Publiek en Perspectief

De positie van de vakbeweging ten opzichte van privatiseringsprocessen van de overheid en het spanningsveld dat zo’n project geeft voor de publieke zaak, vormt de uitdaging te onderzoeken of er werkelijk een perspectief voor echte belangenbehartiging is. Het gaat dus over vier woorden die met een p beginnen; Het zijn de woorden, positie, privaat, publiek en perspectief.

Positie

Berkhout, A., (2023), Al het vaststaande verdampt, Hoe financialisering de economie overneemt en wat de vakbeweging daartegen kan doen. De Burcht, publicatie nr. 26. Een goede tekst over de financialisering van de economie.

Bezemer, D., (2020), Het land van de kleine buffers, er is genoeg geld maar we gebruiken het verkeerd, Amsterdam, uitgeverij Pluim
zie ook (e447-2)

Bollen. T. (2025), Geld Genoeg, maar niet voor jou, hoe heroveren we de macht over ons geld, Amsterdam, Follow the money.

Boot H. redactie, (2005), Om de vereniging van de arbeid, globalisering en vakbeweging., Amsterdam, Solidariteit.
Al belangrijke bijdragen, twintig jaar geleden, om een koerswijziging van de vakbeweging op gang te krijgen.

Graeber, D., (2018), Bullshit Jobs, over zinloos werk en hoe we het kunnen bestrijden, Amsterdam, (Boom).

Harvey, D., (2003), The New Imperialism, Oxford University Press, Hoofdstuk 4, Accumulation by Dispossession (AbD),
- (2005), A brief History of Neoliberalism , Oxford University Press,
Een zeer goede beschrijving hoe het neoliberalisme in elkaar steekt.
- (2011), The enigma of Capital, and the crises of capitalism, Londen, Profile Books

Jäger, A., (2024), Hyperpolitiek, extreme politisering zonder politieke gevolgen, Amsterdam, Atheneum.

Lievense Adriaanse, M., (2025), Wat iedereen aangaat, hoe de democratie afgebroken wordt en hoe we haar vernieuwen, Amsterdam, Bezige Bij
In dit boek dat tot nadenken aanzet, verkent Lievense Adriaanse hoe een betere democratie eruit kan zien. Hij bepleit een radicale democratisering van de democratie, waardoor burgers meer macht krijgen over politiek, economie en maatschappij. Nu de democratie onder vuur ligt komt het erop aan haar belofte waar te gaan maken: wat iedereen aangaat moet door iedereen besloten worden. Ook belangrijk voor de discussie over perspectief.

Mellink, B. en Oudenampsen, M. (2022), Neoliberalisme, een Nederlandse geschiedenis, Amsterdam, Boom
Uitermate belangrijk boek over jarenlang Neoliberalisme in Nederland, het ontmantelen van het publieke domein, door marktwerking en privatisering en de gevolgen voor onder andere de vakbeweging, p. 241. De holle Staat (e534-2),23 maart 2025.
Samen met Woltring, N., (2024), De marktconforme verzorgingsstaat, Nederlands neoliberalisme in de lange jaren negentig, Amsterdam Boom

Osborne, D. en Gaebler,T., (1992) Reinventing Government, How the entrepreneurial spirit is transforming the public sector, New York,Penguin Books.
Het snijden in de belastingen en tegelijk de dienstverlening aan het publiek te verbeteren leek te mooi om waar te zijn. Toch pretendeert dit boek de weg te hebben gevonden om het waar te maken. Het boek was populair bij vooral de mensen van de Derde Weg, om mee te gaan in het project van het privatiseren van de overheden.

Streeck, W., (2016), How Capitalism will end?, Londen, Verso.
Zie ook de serie op Solidariteit ((e326-1), e327-2, e329-2, e330-2, e331-2, e332-2, e333-2, e334-1, e335-2 en e336-2).

Vreeman R. Buitelaar W.redactie (1982), De kwaliteit van de arbeid in de nederlandse industrie, Nijmegen, SUN. Sun

Privaat

Mazzucato, M. en Collington, R. (2023), De consultancy industrie, hoe consultants bedrijven verzwakken, overheden uithollen en economieën schaden., Rotterdam, Managementboek,
- (2018), The value of everything, making and taking in the global economy, Engeland, Penguin.
- (2014), De ondernemende staat, waarom markt niet zonder overheid kan, Amsterdam, Nieuw Amsterdam
Een fascinerend boek waarin Mazzucato de vloer aanveegt met de ene na de andere mythe over innovatie.' Rutger Bregman, De Correspondent
'Mazzucato laat overtuigend zien dat overheden een aanzienlijke rol spelen bij het financieren van technologische ontwikkeling, zoals het internet en belangrijke onderdelen van de iPhone.' Robert Went, econoom bij de Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid 'Een excellent boek.'

Rijk, M, de(2024), Gekaapt door het kapitaal, zorg, wonen en kinderopvang. Amsterdam, Pluim.
Een goed boek met twee kritische kanttekeningen. Ze hanteert het begrip kapitaal niet goed. Ze beperkt het begrip tot financieel kapitaal. Ten tweede ligt bij haar de oplossing bij de overheid, waar de oplossing niet ligt, de strekking van het begrip 'Omdenken'.

Publiek

Het ecosocialisme wordt een belangrijke thema voor de vakbeweging een recensie van het werk van Foster (e452-2)

Standing, G, (2019), Plunder of the Commons, a manifesto for sharing Public Wealth, Londen, Penguin,
- (2011) The Precariat, the new dangerous class, Londen, Bloomsbury open access.
De geschiedenis van de Engelse commons, de sleutel voor de verandering, en dus het begin van het omdenken. Het manifest is inspirerend beschreven in (e536-3).
Guy Standing is ook de man van het precariaat, de nieuwe gevaarlijke klasse. Het nieuwe belangrijke domein voor de vakbeweging. Sympathiek is dat dat boek in open access is verschenen (gratis) geen copyright.

Tongerloo M. van, (2024), Komt een land bij de dokter, Amsterdam De Correspondent
De vrouw die het omdenken in de praktijk is gaan brengen, bewonderenswaardig, groot respect de bron van het 'Omdenken', het leidde tot 'Omdoen'!

Perspectief

Harvey D.,(2014), Seventeen Contradictions and the end of capitalism, Londen, Profile Books,
het boek is besproken in een serie extra's op Solidariteit (e272-2, e276-2, e278- 3, e284-2, e287-3, e288-2, e290-4, e295-2, e296-2, e298, e299-2, e301-1, e303-2, e305-3, e307-2, e309-1, e311-2, e313-2, e315-2 en e316-1).

Hickel, J., (2021), Minder is meer, hoe degrowth de wereld zal redden. Bergen, EPO boek
Een belangrijke redenering, Degrowth. Economische groei is niet noodzakelijk voor het in stand houden van welvaart en welzijn. Deze gedachte kan ontzettend helpen in de aanpak van ecosocialisme.

Hudis, P., (2012), The Alternative to Capitalism, Marx's concept of, Chicago HaymarketBooks.
-, (2004) The Death of the Death of the Subject, in Historical Materialism. Volume 12:3 (pag 147-168), op Solidariteit.
Hudis is een interessante schrijver, over zijn boek; 'In tegenstelling tot de traditionele visie dat het werk van Karl Marx beperkt blijft tot een kritiek op het kapitalisme - en dat Marx concentieus vermeed zich bezig te houden met een gedetaillerde uitwerking van het kapitalisme, toont het boek van Hudis aan dat Marx terdege gecommiteerd was aan een specifiek concept van een post-kapitalistisch samenleving dat aansluit op zijn complete benadering van de politieke economie. Zie ook (e489-2), 2 juli 2023.

Linden, M. van der, Mayer-Ahuja, N., (2023), Power at work, a global perspective on control and resistance, Oldenbourg, De Gruyter Brill.

Luxemburg, R., (1906), Massastaking, partij en vakbonden, in Marxist Internet Archive.
Een nog altijd actuele tekst over de verhouding tussen vakbeweging en politiek. Die verhouding kan niet gescheiden worden, de vakbeweging is politiek en speelt een prominente rol in het veranderen van de samenleving, socialer en humaner.

Massop, S. (2016), Door kritiek kan links nieuwe perspectieven ontwikkelen, Solidariteit, (e317-2)

Mommers J. (2019), Hoe gaan we dit uitleggen, onze toekomst op een steeds warmere aarde?, Amsterdam, de Correspondent.

Piketty, T. en Sandel, M., (2025), Gelijkheid, wat het is en waarom het er toe doet, Utrecht, Ten Have.

Saito, K., (2023), Systeembreuk, een nieuwe visie op kapitaal, natuur en maatschappij, als antwoord op de klimaatcrisis, Amsterdam, Arbeiderspers. Boek is als Ebook verkrijgbaar.
Belangrijk boek als het over het omdenken gaat.
- , (2022) Marx in the Anthropocene, towards the idea of degrowth communism., Cambridge, Cambridge University Press
Een scherpe analyse van iemand die weet waarover hij het heeft.

Hier eindigt de literatuurlijst over Positie, Privaat, Publiek en Perspectief

Chandler, A. en Mintzberg, H. (1962), Structure follows Strategy, Wikipedia en Mintzberg, H. (1983, 1992) Organisatiestructuren, Schoonhoven, Bibliotheek

Foster, J.B., (2011), The Ecological Rift: Capitalism's War on the Planet., New York, Monthly Review.
Het ecosocialisme wordt een belangrijke thema voor de vakbeweging een recensie van het werk van Foster (E452-2)

Malm, A. (2016) Fossil Capital, The Rise of steam Power and the Roots of Global Warming., Londen, Verso.

Musto M. (2020), The Marx Revival, Key Concepts and New Interpretations, Cambridge University Press.
Zie ook: Solidariteit dossier Heropleving Karl Marx

Schaaf, J., (2005), Marx zo gelezen, Budel, Damon
- (2014), Het Speelveld van de vrijheid, Budel, Damon
- (2018), Actief socialisme en vrijheid, Budel, Damon

Smiers, J. en Pekelharing, P., Huige, J. (2016), De macht van de mega onderneming, naar een rechtvaardige internationale economie, Amsterdam, van Gennep.

Wieringa, T, (2025), Optimisme zonder hoop, Amsterdam Pluim.